Tính cầu toàn giúp ta làm tốt khi nó là tiêu chuẩn cao đi kèm sự linh hoạt: đặt mục tiêu khó, cố gắng hết sức, nhưng chấp nhận được kết quả chưa hoàn hảo. Nó làm khổ mình khi biến thành nỗi lo sợ mắc lỗi: tự chê không dứt, trì hoãn vì sợ làm chưa đủ tốt, thấy giá trị bản thân phụ thuộc vào từng kết quả. Tâm lý học hiện đại xem cầu toàn là một nét có nhiều chiều, và hai mặt này nên được tách ra.
Cầu toàn trong tâm lý học: không phải một thứ
Trong đời thường, "cầu toàn" hay được dùng như lời tự khen kín đáo ("điểm yếu của em là hơi cầu toàn"). Trong nghiên cứu, khái niệm này được mổ xẻ kỹ hơn nhiều từ khoảng năm 1990, khi hai nhóm nghiên cứu độc lập cùng công bố thang đo nhiều chiều.
Ba hướng của Hewitt và Flett
Paul Hewitt và Gordon Flett (1991) phân biệt cầu toàn theo hướng của đòi hỏi:
| Kiểu | Đòi hỏi từ đâu, nhắm vào ai | Câu nói điển hình trong đầu |
|---|---|---|
| Hướng vào bản thân | Mình đặt tiêu chuẩn rất cao cho mình | "Mình phải làm việc này thật xuất sắc" |
| Hướng vào người khác | Mình đặt tiêu chuẩn rất cao cho người xung quanh | "Sao làm có việc này mà cũng không ra hồn" |
| Do xã hội áp đặt | Mình tin người khác đòi hỏi mình phải hoàn hảo | "Mọi người sẽ thất vọng nếu mình sai một chút" |
Trong ba kiểu, kiểu cầu toàn "do xã hội áp đặt" là kiểu được nhiều nghiên cứu thấy gắn rõ nhất với lo âu, buồn bã và kiệt sức.
Hai mặt: phấn đấu và lo âu
Randy Frost và cộng sự (1990) đưa ra một thang đo khác, đo các khía cạnh như tiêu chuẩn cá nhân, lo lắng về lỗi sai, nghi ngờ về hành động, kỳ vọng và phê bình của cha mẹ, sự ngăn nắp. Về sau, Joachim Stoeber và Kathleen Otto (2006) tổng kết nhiều nghiên cứu và gom lại thành hai mặt lớn:
- Phấn đấu cầu toàn (perfectionistic strivings): đặt tiêu chuẩn cao, nỗ lực đạt tới. Mặt này thường đi kèm động lực, sự chăm chỉ và có khi là kết quả tốt hơn.
- Lo âu cầu toàn (perfectionistic concerns): sợ mắc lỗi, tự phê bình khắt khe, cảm giác khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế không bao giờ lấp được. Mặt này thường gắn với căng thẳng, buồn bã và trì hoãn.
Hai mặt thường đi cùng nhau ở một người, nên khó tách sạch trong đời thực. Nhưng tách được trong đầu thì rất có ích: nó cho thấy vấn đề không nằm ở việc đặt tiêu chuẩn cao, mà ở cách mình đối xử với bản thân khi chưa đạt.
Cầu toàn và tận tâm: họ hàng nhưng không giống nhau
Trong mô hình năm nhân tố, cầu toàn có liên quan với tận tâm (conscientiousness), nhất là phần phấn đấu: thích làm kỹ, có kế hoạch, theo đuổi thành tích. Phần lo âu cầu toàn lại liên quan nhiều hơn với bất ổn cảm xúc, tức xu hướng dễ trải nghiệm cảm xúc tiêu cực.
Có thể hình dung đơn giản: người tận tâm cao làm kỹ vì thấy việc đáng làm kỹ; người lo âu cầu toàn làm kỹ vì sợ chuyện gì sẽ xảy ra nếu không kỹ. Bề ngoài giống nhau, động cơ bên trong khác hẳn, và cảm giác khi làm cũng khác hẳn.
Lúc cầu toàn giúp mình
- Công việc cần độ chính xác. Kế toán, dược, kỹ thuật, biên tập, phẫu thuật: sai một chi tiết nhỏ có thể gây hậu quả lớn. Tiêu chuẩn cao ở đây là phẩm chất cần có.
- Học kỹ năng mới. Muốn làm đúng giúp người ta luyện đi luyện lại, sửa từng lỗi nhỏ.
- Sản phẩm có người dùng. Người thợ chăm từng mối nối, người viết sửa từng câu: người nhận thấy được sự chăm chút.
- Động lực dài hạn. Phấn đấu cầu toàn, khi đi kèm sự tự thông cảm, có thể giữ người ta theo đuổi mục tiêu khó trong nhiều năm.
Lúc cầu toàn làm khổ mình
- Trì hoãn vì sợ bắt đầu. Nghe ngược đời nhưng rất phổ biến: chưa chắc làm hoàn hảo được thì thà chưa làm. Bản nháp đầu tiên không bao giờ được viết.
- Không biết khi nào dừng. Sửa mãi một bản báo cáo đã đủ tốt, trong khi việc khác dồn lại. Phần cải thiện thêm ngày càng nhỏ, phần thời gian bỏ ra ngày càng lớn.
- Tự chê không dứt. Đạt 9/10 vẫn chỉ nhớ một điểm thiếu. Thành công không mang lại niềm vui, chỉ mang lại nhẹ nhõm thoáng qua.
- Khó giao việc. Cầu toàn hướng vào người khác khiến khó tin ai làm đủ tốt, dẫn tới ôm hết việc hoặc làm người cùng nhóm mệt mỏi.
- Giá trị bản thân treo vào kết quả. Mỗi lần thất bại không chỉ là việc hỏng, mà là cảm giác "mình kém cỏi".
Thomas Curran và Andrew Hill (2019) phân tích dữ liệu từ nhiều thế hệ sinh viên ở Mỹ, Canada và Anh, từ cuối thập niên 1980 tới giữa thập niên 2010, và thấy điểm cầu toàn, đặc biệt là kiểu "do xã hội áp đặt", tăng dần theo thời gian. Hai tác giả gắn xu hướng này với môi trường ngày càng cạnh tranh và đề cao thành tích. Đây là dữ liệu từ các nước phương Tây; chưa có số liệu tương đương đáng tin cho Việt Nam.
Làm việc với tính cầu toàn: giữ tiêu chuẩn, bớt nỗi sợ
Mục tiêu không phải hạ thấp mọi tiêu chuẩn, mà là chọn chỗ đặt tiêu chuẩn và đổi cách nhìn lỗi sai.
- Phân loại việc. Việc nào cần "xuất sắc", việc nào "đủ tốt" là đủ? Email nội bộ khác hồ sơ trình đối tác. Dồn sức cho số ít việc thật sự đáng.
- Đặt điểm dừng trước khi bắt đầu. "Sửa tối đa hai lượt", "làm trong 90 phút". Điểm dừng định trước khó bị cảm xúc kéo dài thêm.
- Cho phép bản nháp xấu. Tách việc "làm ra" khỏi việc "làm hay". Bản đầu chỉ cần có, lượt sau mới sửa.
- Nói với mình như nói với bạn. Kristin Neff, người nghiên cứu sự tự thông cảm (self-compassion), cho rằng đối xử với bản thân tử tế như với một người bạn khi họ sai không làm giảm động lực, mà giúp đứng dậy nhanh hơn.
- Kiểm tra nỗi sợ. "Nếu nộp bản này, điều tệ nhất thật sự xảy ra là gì?" Nhiều khi câu trả lời nhỏ hơn nhiều so với cảm giác.
- Để ý cầu toàn với người khác. Khi giao việc, nói rõ tiêu chuẩn bằng việc cụ thể, chấp nhận cách làm khác mình nếu kết quả đạt.
Nếu cầu toàn kèm theo lo âu, buồn bã kéo dài, mất ngủ, hay những nghi thức kiểm tra lặp đi lặp lại không dừng được, nên gặp nhà tâm lý hoặc bác sĩ. Có những liệu pháp tâm lý, như liệu pháp nhận thức – hành vi, đã được nghiên cứu cho các khó khăn này.
Đọc thêm
Cuốn The Perfection Trap (2023) của Thomas Curran viết cho công chúng về xu hướng cầu toàn tăng dần. Sách Perfectionism: A Relational Approach to Conceptualization, Assessment, and Treatment (2017) của Hewitt, Flett và Mikail thiên về chuyên môn hơn. Về tự thông cảm, có thể đọc Self-Compassion (2011) của Kristin Neff.
Câu hỏi thường gặp
Tính cầu toàn là tốt hay xấu?
Không tốt hay xấu tuyệt đối. Phần phấn đấu cầu toàn, tức đặt tiêu chuẩn cao và nỗ lực, thường đi kèm động lực và kết quả tốt. Phần lo âu cầu toàn, tức sợ mắc lỗi và tự chê khắt khe, thường gắn với căng thẳng và trì hoãn.
Có mấy kiểu cầu toàn?
Hewitt và Flett chia ba kiểu: hướng vào bản thân, hướng vào người khác và do xã hội áp đặt. Một cách chia khác, gom từ nhiều nghiên cứu, là hai mặt: phấn đấu cầu toàn và lo âu cầu toàn.
Vì sao người cầu toàn hay trì hoãn?
Vì nỗi sợ làm chưa đủ tốt khiến việc bắt đầu trở nên nặng nề. Chưa làm thì chưa thể thất bại, nên trì hoãn trở thành cách né cảm giác khó chịu tạm thời.
Cầu toàn có phải là rối loạn không?
Không. Cầu toàn là một nét tính cách. Tuy vậy, khi nó đi kèm lo âu, buồn bã kéo dài hay hành vi kiểm tra lặp lại không dừng được và ảnh hưởng tới cuộc sống, nên gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần.
Làm sao bớt cầu toàn mà không thành cẩu thả?
Phân loại việc nào cần xuất sắc, việc nào đủ tốt là được; đặt điểm dừng trước khi bắt đầu; và đối xử với lỗi sai của mình tử tế hơn. Mục tiêu là giữ tiêu chuẩn ở đúng chỗ, không phải bỏ tiêu chuẩn.
