Cuộc tranh luận "type" và "trait" xoay quanh một câu hỏi: con người chia được thành những kiểu tính cách tách bạch, hay chỉ khác nhau về mức độ trên những thang đo liên tục? Sau hàng chục năm thu thập dữ liệu, phần lớn giới nghiên cứu nghiêng hẳn về phía "phổ": hầu hết đặc điểm tính cách là chiều liên tục. Nhưng "kiểu" vẫn chưa biến mất — nó sống tiếp như một cách nói tắt, và như những vùng đông người trên tấm bản đồ liên tục ấy.
Hai cách nhìn, hai truyền thống
Cách nghĩ theo kiểu có từ rất sớm. Thầy thuốc La Mã Galen, dựa trên thuyết thể dịch có từ thời Hippocrates, đã nói tới bốn khí chất. Đầu thế kỷ 20, Carl Jung xuất bản Psychological Types (1921), mô tả các kiểu hướng nội – hướng ngoại kết hợp với bốn chức năng tâm lý. Từ ý tưởng của Jung, Katharine Briggs và con gái Isabel Briggs Myers phát triển bảng hỏi MBTI chia người thành 16 kiểu. Ở Mỹ thập niên 1950, hai bác sĩ tim mạch Meyer Friedman và Ray Rosenman nói tới "hành vi kiểu A" — vội vã, ganh đua — và "kiểu B" thư thái hơn.
Truyền thống thứ hai, tâm lý học nét tính cách, đi từ Gordon Allport, Raymond Cattell, Hans Eysenck tới mô hình Big Five. Ở đây, câu hỏi không phải "người này thuộc kiểu nào" mà "người này ở mức nào trên từng thang". Thú vị là Eysenck vẫn dùng chữ "type", nhưng "type" của ông thật ra là những chiều rất khái quát, như hướng ngoại và bất ổn cảm xúc, và mỗi người vẫn có điểm ở mọi mức.
| Cách nhìn theo kiểu (type) | Cách nhìn theo phổ (trait) | |
|---|---|---|
| Câu hỏi chính | Người này thuộc nhóm nào? | Người này ở mức nào trên từng thang? |
| Hình dung | Những ngăn kéo tách biệt | Những thanh trượt từ thấp tới cao |
| Người ở giữa | Phải xếp về một bên | Là trường hợp phổ biến nhất |
| Điểm mạnh | Dễ nhớ, dễ kể, dễ trò chuyện | Chính xác hơn, dự báo tốt hơn |
| Ví dụ | MBTI, kiểu A – B, bốn khí chất | Big Five, HEXACO, 16PF |
Thế nào mới là một "kiểu" thật
Muốn biết một đặc điểm là kiểu hay phổ, phải hỏi: giữa hai nhóm có một khoảng đứt gãy thật không? Lấy ví dụ ngoài tâm lý học. Một con vật hoặc là đang mang thai hoặc là không, không có "mang thai 40%". Đó là một loại thật. Còn chiều cao thì không có điểm đứt nào giữa cao và thấp.
Nhà tâm lý học Paul Meehl phát triển một họ phương pháp thống kê gọi là phân tích taxometric để kiểm tra chính câu hỏi này: dữ liệu có cho thấy một nhóm tách biệt (một "taxon") hay chỉ là một chiều liên tục. Ý tưởng cơ bản: nếu có hai nhóm thật, thì mối quan hệ giữa các chỉ số đo sẽ thay đổi theo một cách đặc trưng khi đi qua ranh giới hai nhóm; nếu không có, các mối quan hệ ấy trơn tru từ đầu tới cuối.
Khi Nick Haslam và các đồng nghiệp tổng hợp một khối lớn nghiên cứu taxometric trong cả tính cách lẫn tâm bệnh học (công bố năm 2012), kết luận khá rõ: phần lớn đặc điểm được kiểm tra là chiều liên tục. Chỉ một số ít, chủ yếu trong lĩnh vực lâm sàng, có dấu hiệu dạng loại, và ngay cả những trường hợp ấy cũng còn tranh luận. Với các nét tính cách thường ngày như hướng ngoại, tận tâm, dễ lo, không có bằng chứng thuyết phục về một ranh giới tự nhiên.
"Kiểu" quay lại bằng cửa sau: tiếp cận lấy con người làm trung tâm
Không phải ai nghiên cứu theo hướng phổ cũng gạt bỏ hoàn toàn ý tưởng về kiểu. Một hướng gọi là tiếp cận lấy con người làm trung tâm (person-centered) hỏi: nếu nhìn cả bộ điểm của mỗi người cùng lúc, có những tổ hợp nào hay gặp hơn những tổ hợp khác không?
Ba kiểu của Block
Từ công trình theo dõi dài hạn của Jack Block và Jeanne Block, nhiều nghiên cứu ở các nước khác nhau đã lặp lại ba nhóm hồ sơ hay gặp: nhóm kiên cường (điều chỉnh linh hoạt, thích nghi tốt), nhóm kiềm chế quá mức (dè dặt, khép mình) và nhóm kiềm chế kém (bốc đồng, khó giữ mình). Ba nhóm này được dùng khá nhiều trong nghiên cứu phát triển trẻ em và thanh thiếu niên.
Nhưng chính những nhà nghiên cứu này cũng nhận ra hạn chế: ranh giới giữa các nhóm mờ, nhiều người không thuộc rõ nhóm nào, và khi so sánh trực tiếp, việc dùng điểm số liên tục thường dự báo kết quả đời sống tốt hơn việc dùng nhãn nhóm.
Bốn "cụm" trong dữ liệu lớn
Năm 2018, nhóm của Martin Gerlach và William Revelle công bố trên tạp chí Nature Human Behaviour một phân tích dữ liệu Big Five của hơn một triệu rưỡi người trả lời trực tuyến. Họ tìm thấy bốn vùng mà ở đó tổ hợp điểm dày đặc hơn mức ngẫu nhiên, đặt tên là "trung bình", "dè dặt", "chú trọng bản thân" và "hình mẫu". Báo chí đưa tin rầm rộ là "khoa học đã tìm ra bốn kiểu tính cách".
Đọc kỹ thì khác. Các cụm này là vùng đông người trên một bản đồ liên tục, không phải những ngăn kéo có vách ngăn. Rất nhiều người nằm giữa các cụm. Hơn nữa, tên gọi các cụm là do nhóm nghiên cứu đặt để dễ nói, chứ không phải nhãn có sẵn trong tự nhiên.
Vì sao đầu óc con người thích kiểu
Nếu dữ liệu nghiêng về phổ, sao các hệ phân loại kiểu vẫn sống khoẻ? Có vài lý do nằm ở chính cách con người suy nghĩ.
- Tư duy phân loại tiết kiệm sức. Não bộ quen chia thế giới thành loại: chim với cá, bạn với lạ. Áp cách đó lên tính cách là chuyện tự nhiên.
- Niềm tin vào "bản chất". Các nhà tâm lý học gọi là thuyết bản chất (essentialism): khuynh hướng tin rằng mỗi nhóm có một cái lõi ẩn bên trong làm nên nó. Một nhãn kiểu tính cách mời gọi niềm tin ấy: "mình là INFJ nên mình mới thế".
- Kể chuyện hay hơn. "Hai kiểu người này hợp nhau" là một câu chuyện; "tương quan giữa điểm số của hai người" thì không ai muốn nghe.
- Cảm giác được hiểu. Đọc mô tả một kiểu và thấy "đúng quá", người ta có cảm giác được nhìn thấy. Một phần cảm giác ấy đến từ việc mô tả viết đủ chung để nhiều người thấy mình trong đó.
Hoà giải hai cách nhìn
Tranh luận này không cần một bên thắng tuyệt đối. Cách hiểu được nhiều người chấp nhận hiện nay có ba ý.
- Nền móng là phổ. Để đo, nghiên cứu, dự báo, dùng điểm số liên tục. Đây là chỗ dữ liệu ủng hộ mạnh nhất.
- Kiểu là cách nói tắt cho tổ hợp. Khi cần nói gọn về một hồ sơ hay gặp, có thể dùng tên kiểu, miễn nhớ đó là vùng đông người chứ không phải hàng rào.
- Hình dạng hồ sơ có ý nghĩa. Biết một người cao ở cả hướng ngoại lẫn bất ổn cảm xúc cho hình dung khác với người cao hướng ngoại nhưng thấp bất ổn cảm xúc. Nhìn tổ hợp, không nhìn từng thang riêng lẻ, chính là phần hợp lý mà cách nghĩ theo kiểu muốn nắm bắt.
Ở một số lĩnh vực khác, chẳng hạn khi bác sĩ phải quyết định có điều trị hay không, việc chia nhóm là cần thiết vì quyết định thì phải có hoặc không. Nhưng đó là nhóm được đặt ra để hành động, không phải bằng chứng rằng tự nhiên có sẵn ranh giới ở đó.
Đọc kết quả dạng "kiểu" cho tỉnh táo
Những bảng hỏi trả kết quả dạng kiểu vẫn rất phổ biến, và không cần phải tránh. Chỉ cần đọc với vài câu hỏi trong đầu.
- Mình cách ranh giới bao xa? Nếu bảng hỏi cho biết điểm từng thang, xem mình nằm sát vạch hay ở xa. Sát vạch nghĩa là chữ cái đó rất dễ đổi khi làm lại.
- Phần mô tả có cụ thể không? Câu như "đôi khi bạn hướng ngoại, đôi khi lại cần ở một mình" đúng với gần như mọi người, không nói gì về riêng ai.
- Nhãn đang mở ra hay đóng lại? Dùng kết quả để hiểu vì sao mình mệt sau một buổi đông người là có ích. Dùng nó để từ chối mọi buổi đông người thì nhãn đã thành hàng rào.
- Đừng dùng kiểu để chọn bạn, chọn người. Các nghiên cứu về sự hoà hợp không ủng hộ việc lọc người theo nhãn tính cách.
Chuyên mục MBTI và các hệ phân loại trong wiki này bàn riêng nguồn gốc và mức độ khoa học của từng hệ; chuyên mục trắc nghiệm tính cách bàn chuyện độ tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách theo kiểu và theo phổ khác nhau thế nào?
Theo kiểu là xếp mỗi người vào một nhóm tách biệt, như 16 kiểu của MBTI. Theo phổ là đo mỗi người ở một mức trên từng thang liên tục, như năm nét của Big Five. Dữ liệu nghiên cứu ủng hộ cách nhìn theo phổ mạnh hơn.
Có bằng chứng nào cho thấy tính cách không chia thành kiểu?
Có. Phương pháp phân tích taxometric do Paul Meehl phát triển dùng để kiểm tra xem một đặc điểm có ranh giới tự nhiên hay không. Một tổng hợp lớn công bố năm 2012 cho thấy phần lớn đặc điểm tính cách và nhiều đặc điểm lâm sàng là chiều liên tục, không phải loại tách biệt.
Nghiên cứu "bốn kiểu tính cách" năm 2018 nói gì?
Nhóm Gerlach và Revelle phân tích dữ liệu của hơn một triệu rưỡi người và thấy bốn vùng mà tổ hợp điểm Big Five đông hơn ngẫu nhiên. Đó là những cụm trên một bản đồ liên tục, nhiều người nằm giữa các cụm, nên không nên hiểu là "mọi người thuộc một trong bốn kiểu".
Vậy có nên dùng MBTI không?
Có thể dùng như một cách gợi chuyện về sở thích và phong cách, miễn hiểu nó chia đôi những thang vốn liên tục nên kết quả dễ đổi khi làm lại. Để nghiên cứu hay ra quyết định quan trọng, các thang đo liên tục như Big Five đáng tin hơn.
Eysenck nói về kiểu hay nét?
Eysenck dùng chữ "type", nhưng ý ông là những chiều rất khái quát như hướng ngoại và bất ổn cảm xúc, trên đó mỗi người có một mức. Vì vậy mô hình của ông thường được xếp vào truyền thống nét tính cách.
