Big Five (mô hình năm nhân tố) là cách tâm lý học hiện đại mô tả tính cách bằng năm chiều lớn: cởi mở với trải nghiệm, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu và bất ổn cảm xúc. Mỗi người có một điểm trên cả năm chiều, như năm thanh trượt chứ không phải năm cái hộp. Đây là mô hình được dùng nhiều nhất trong nghiên cứu tính cách từ thập niên 1990 tới nay.
Năm chiều, không phải năm kiểu người
Hiểu lầm hay gặp nhất về Big Five là coi nó như một bảng phân loại: người này "thuộc nhóm hướng ngoại", người kia "thuộc nhóm tận tâm". Thật ra mô hình không chia ai vào nhóm nào cả. Nó nói rằng có năm cái trục mà ai cũng nằm ở một vị trí nào đó trên từng trục. Một người có thể khá cao ở tận tâm, ở giữa về hướng ngoại, hơi thấp ở bất ổn cảm xúc, và cứ thế với hai chiều còn lại.
Khi đo trên một nhóm đông người, điểm của mỗi chiều thường phân bố theo hình chuông: phần lớn mọi người dồn ở khoảng giữa, càng ra hai đầu càng ít. Vì thế câu "người hướng nội" hay "người hướng ngoại" nếu hiểu theo Big Five chỉ là cách nói tắt cho những ai nằm khá xa về một phía. Đa số chúng ta ở vùng giữa của hầu hết các chiều.
Cách nhìn theo thang này có hệ quả thực tế. Hai người cùng "khá hướng ngoại" vẫn có thể khác nhau rất nhiều, vì bốn chiều còn lại của họ khác nhau. Và một người không đổi "kiểu" chỉ vì làm lại bài đo ra điểm chênh vài phần — điều thường xảy ra với các hệ chia nhóm.
Năm nét là gì: tóm tắt từng chiều
Trong tiếng Anh, năm chiều hay được nhớ bằng chữ viết tắt OCEAN. Bảng dưới tóm tắt nghĩa của từng chiều ở hai đầu thang. Lưu ý: cả hai đầu đều là cách sống bình thường, không đầu nào là "đáp án đúng".
| Chiều (tiếng Anh) | Điểm cao thường đi kèm | Điểm thấp thường đi kèm |
|---|---|---|
| Cởi mở với trải nghiệm (Openness) | Tò mò, thích ý tưởng mới, nhạy với nghệ thuật, thích thử cách làm khác | Thích cái quen thuộc, thực tế, chuộng cách làm đã kiểm chứng |
| Tận tâm (Conscientiousness) | Ngăn nắp, giữ kế hoạch, kiên trì, cân nhắc trước khi làm | Linh hoạt, tuỳ hứng, thoải mái với sự lộn xộn, dễ đổi hướng |
| Hướng ngoại (Extraversion) | Thích giao du, nói nhiều, năng động, hay cảm thấy hào hứng | Trầm, thích nhịp chậm, dễ chịu với khoảng lặng và nhóm nhỏ |
| Dễ chịu (Agreeableness) | Tin người, hay giúp đỡ, tránh va chạm, mềm mỏng | Thẳng thắn, hoài nghi, sẵn sàng tranh luận, cạnh tranh |
| Bất ổn cảm xúc (Neuroticism) | Dễ lo, dễ buồn, dễ căng thẳng, cảm xúc lên xuống nhanh | Bình tĩnh, ít bị dao động, hồi lại nhanh sau chuyện bực |
Chiều thứ năm có tên gốc là Neuroticism. Tiếng Việt nên dịch là bất ổn cảm xúc hoặc nhạy cảm cảm xúc, không nên dịch "thần kinh" hay "loạn thần kinh" — vì đây là một nét tính cách bình thường, không phải bệnh. Nhiều tài liệu dùng chiều ngược lại, gọi là ổn định cảm xúc (emotional stability), để tránh hiểu lầm.
Vì sao lại là năm, mà không phải ba hay mười sáu
Con số năm không do ai nghĩ ra rồi áp xuống. Nó là kết quả lặp đi lặp lại của một phương pháp thống kê gọi là phân tích nhân tố. Ý tưởng như sau: cho hàng nghìn người tự đánh giá (hoặc được người quen đánh giá) trên rất nhiều tính từ mô tả người, rồi xem tính từ nào hay "đi cùng nhau". Người tự nhận "nói nhiều" thường cũng nhận "thích tiệc tùng", "sôi nổi". Gom các nhóm đi cùng ấy lại, các nhà nghiên cứu ở nhiều phòng thí nghiệm khác nhau, dùng dữ liệu khác nhau, cứ ra khoảng năm cụm lớn.
Câu chuyện chi tiết về cách năm cụm đó được tìm ra — từ danh sách khoảng 18.000 từ của Allport và Odbert năm 1936 tới Lewis Goldberg và cặp Paul Costa – Robert McCrae — được kể riêng trong bài về nguồn gốc Big Five. Ở đây chỉ cần nhớ: năm là con số đủ gọn để dùng, đủ rộng để bao phần lớn những gì người ta nói về tính cách nhau.
Năm cũng không phải con số duy nhất. Hans Eysenck dùng ba chiều, Raymond Cattell dùng mười sáu nhân tố, nhóm của Ashton và Lee đề xuất sáu chiều trong mô hình HEXACO. Các mô hình này không hẳn mâu thuẫn mà giống như bản đồ ở các tỷ lệ khác nhau: phóng to thì thấy nhiều chi tiết, thu nhỏ thì thấy vài vùng lớn.
Mỗi chiều lớn chứa nhiều khía cạnh nhỏ
Năm chiều là tầng trên cùng. Bên dưới mỗi chiều có những khía cạnh hẹp hơn (facet). Bảng hỏi NEO-PI-R mà Costa và McCrae công bố năm 1992 chia mỗi chiều thành sáu khía cạnh, tổng cộng ba mươi. Ví dụ, hướng ngoại gồm nồng ấm, thích đông người, quyết đoán, năng động, tìm cảm giác mạnh và cảm xúc tích cực.
Điều này giải thích vì sao hai người cùng điểm hướng ngoại lại khác nhau: một người cao ở "quyết đoán" nhưng thấp ở "thích đông người", người kia ngược lại. Khi đọc kết quả, khía cạnh nhỏ thường cho nhiều thông tin hữu ích hơn năm con số tổng. Bài về ba mươi khía cạnh trong danh mục này đi sâu vào phần đó.
Big Five được dùng để làm gì
Trong giới nghiên cứu, Big Five chủ yếu là một ngôn ngữ chung. Trước khi có nó, mỗi nhóm dùng một bộ khái niệm riêng nên khó so kết quả. Khi đã có năm chiều chung, người ta có thể hỏi những câu như: nét nào đi cùng kết quả học tập, nét nào liên quan tới sức khoẻ, tính cách có đổi theo tuổi không, có giống nhau giữa các nền văn hoá không.
Một vài hướng kết quả được nhắc nhiều:
- Công việc và học tập: tổng hợp của Barrick và Mount năm 1991 thấy tận tâm là nét liên quan ổn định nhất tới hiệu quả công việc ở nhiều nhóm nghề. Tổng hợp của Poropat năm 2009 thấy tận tâm cũng liên quan rõ tới kết quả học tập.
- Thay đổi theo tuổi: nhóm của Brent Roberts tổng hợp nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn và thấy trung bình, từ tuổi trẻ tới trung niên, người ta tăng dần ở tận tâm, dễ chịu và ổn định cảm xúc — gọi là nguyên tắc trưởng thành.
- Di truyền: các nghiên cứu sinh đôi thường ước hệ số di truyền của từng chiều khoảng 40–60%. Đây là con số thống kê ở cấp quần thể, không có nghĩa một nửa tính cách của một người cụ thể "do gen".
Điều quan trọng là các liên hệ ấy đều ở mức xu hướng trung bình. Chúng giúp hiểu đám đông, không đủ để đoán số phận một cá nhân.
Những gì Big Five không làm được
Một mô hình tốt cũng cần biết giới hạn. Big Five có mấy chỗ hay bị phê bình:
- Nó mô tả, không giải thích. Biết ai đó cao ở bất ổn cảm xúc không cho biết vì sao. Nguồn gốc của các nét phải tìm ở nghiên cứu gen, não bộ, môi trường sống.
- Nó dựa nhiều vào tự khai. Phần lớn dữ liệu đến từ bảng hỏi tự đánh giá, nên chịu ảnh hưởng của cách mỗi người nhìn mình và muốn được nhìn.
- Nó không bao hết con người. Giá trị sống, niềm tin, năng lực, ký ức, câu chuyện đời một người — những thứ ấy nằm ngoài năm chiều.
- Năm chưa chắc là con số tối ưu. HEXACO cho rằng cần thêm một chiều về trung thực – khiêm tốn; một số nghiên cứu ở cộng đồng ít học chữ thấy cấu trúc năm nhân tố không rõ bằng ở sinh viên phương Tây.
Thêm một điều: tính cách không quyết định hành vi trong mọi tình huống. Từ cuốn Personality and Assessment (1968) của Walter Mischel, giới nghiên cứu đã tranh luận lâu về chuyện người hay hoàn cảnh nặng ký hơn. Câu trả lời được chấp nhận rộng rãi hiện nay là cả hai: nét tính cách cho biết xu hướng chung qua nhiều lần, còn trong một lần cụ thể thì hoàn cảnh có thể lấn át.
Đọc kết quả Big Five của mình cho tỉnh táo
Nhiều người gặp Big Five lần đầu qua một bài đo trên mạng. Vài điều giúp đọc kết quả mà không tự dán nhãn:
- Nhìn điểm như vị trí tương đối. "Cao" hay "thấp" là so với nhóm người dùng làm chuẩn. Nhóm chuẩn là sinh viên Mỹ hay người trưởng thành Việt Nam sẽ cho kết quả khác.
- Đừng coi đầu nào là tốt hơn. Tận tâm cao giúp giữ kế hoạch nhưng có thể làm khó thích nghi khi mọi thứ đổi nhanh. Dễ chịu cao giúp giữ hoà khí nhưng có thể làm khó nói "không".
- Chênh lệch nhỏ không có nghĩa gì nhiều. Làm lại sau vài tuần, điểm dịch đi chút ít là bình thường.
- Nhờ người hiểu mình nhận xét thêm. Nghiên cứu cho thấy đánh giá của người quen thân cũng có giá trị, có khi bổ sung được chỗ mình tự nhìn lệch.
- Dùng kết quả để hiểu, không để biện minh. "Mình điểm tận tâm thấp nên trễ hạn là đương nhiên" là cách dùng sai. Nét tính cách cho biết chỗ nào cần nhiều nỗ lực hơn, không phải lý do để thôi cố.
Nếu muốn đọc thêm, sách nhập môn tâm lý học phổ biến như Psychology của David Myers có chương tính cách trình bày Big Five dễ hiểu. Kho câu hỏi IPIP do Lewis Goldberg khởi xướng cho phép tìm các bảng hỏi Big Five công khai, miễn phí, được giới nghiên cứu dùng.
Câu hỏi thường gặp
Big Five là gì?
Big Five là mô hình mô tả tính cách bằng năm chiều: cởi mở với trải nghiệm, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu và bất ổn cảm xúc. Mỗi người có điểm trên cả năm chiều. Đây là khung được dùng rộng rãi nhất trong nghiên cứu tâm lý học nhân cách hiện nay.
OCEAN trong tính cách là gì?
OCEAN là chữ viết tắt tiếng Anh của năm chiều Big Five: Openness (cởi mở), Conscientiousness (tận tâm), Extraversion (hướng ngoại), Agreeableness (dễ chịu), Neuroticism (bất ổn cảm xúc). Một số tài liệu xếp theo thứ tự khác, viết thành CANOE.
Big Five có chia người thành năm nhóm không?
Không. Big Five là năm thang đo liên tục, ai cũng có một vị trí trên cả năm thang. Phần lớn mọi người nằm ở khoảng giữa của hầu hết các chiều. Gọi ai đó là "người tận tâm" chỉ là cách nói tắt cho người có điểm khá cao ở chiều này.
Big Five khác MBTI thế nào?
MBTI xếp người vào 16 kiểu bằng cách chia đôi bốn cặp lựa chọn, còn Big Five giữ nguyên điểm trên thang liên tục. Big Five ra đời từ phân tích thống kê dữ liệu lớn và có thêm chiều bất ổn cảm xúc mà MBTI không đo. Vì vậy giới nghiên cứu dùng Big Five nhiều hơn.
Neuroticism dịch tiếng Việt là gì?
Nên dịch là bất ổn cảm xúc hoặc nhạy cảm cảm xúc. Cách dịch "thần kinh" hay "loạn thần kinh" dễ gây hiểu lầm thành bệnh, trong khi đây là một nét tính cách bình thường ai cũng có ở mức nào đó.
Điểm Big Five có thay đổi theo thời gian không?
Có, nhưng chậm. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy trung bình người ta tăng dần ở tận tâm, dễ chịu và ổn định cảm xúc từ tuổi trẻ tới trung niên. Còn khi làm lại một bài đo sau vài tuần, điểm dao động nhẹ là chuyện bình thường.