Trong tiếng Việt, "tính cách" thường chỉ cách một người hay phản ứng và cư xử — nóng hay hiền, cẩn thận hay xuề xoà — còn "nhân cách" rộng hơn, chỉ cả con người ấy và hay kèm sắc thái đạo đức. Tiếng Anh học thuật chủ yếu chỉ có một chữ personality, khi dịch sang tiếng Việt lúc thành "nhân cách", lúc thành "tính cách", nên hai chữ bị dùng lẫn liên tục. Biết chúng khác nhau ở đâu giúp đọc tài liệu đúng ý và nói về người khác chính xác hơn.
Một chữ tiếng Anh, hai chữ tiếng Việt
Mở một cuốn sách tâm lý học dịch từ tiếng Anh, có thể gặp "tâm lý học nhân cách" ở chương này và "trắc nghiệm tính cách" ở chương sau, dù bản gốc dùng cùng một chữ personality. "Big Five personality traits" có bản dịch là "năm nét tính cách lớn", có bản là "năm đặc điểm nhân cách". Người dịch không sai, chỉ là tiếng Việt có hai chữ cho vùng nghĩa mà tiếng Anh gói trong một.
Thói quen chung hiện nay khá rõ: khi nói về ngành học và con người tổng thể, người ta dùng "nhân cách" (tâm lý học nhân cách, sự phát triển nhân cách); khi nói về những xu hướng cụ thể có thể đo, so sánh, người ta dùng "tính cách" (nét tính cách, trắc nghiệm tính cách). Cách chia này không phải quy định, nhưng đọc nhiều sẽ thấy nó lặp đi lặp lại.
Trong giáo trình tâm lý học ở Việt Nam
Các giáo trình tâm lý học đại cương dùng phổ biến trong trường đại học Việt Nam, vốn chịu ảnh hưởng của tâm lý học Xô viết, có một cách sắp xếp rất rõ ràng: tính cách là một bộ phận của nhân cách. Theo cách trình bày quen thuộc, nhân cách có bốn thuộc tính tâm lý điển hình:
- Xu hướng: nhu cầu, hứng thú, lý tưởng, thế giới quan — người đó hướng tới cái gì.
- Tính cách: hệ thống thái độ của người đó đối với hiện thực (với người khác, với công việc, với bản thân), thể hiện qua hành vi, cử chỉ, cách nói năng.
- Khí chất: mặt động thái của hoạt động tâm lý — nhanh hay chậm, mạnh hay yếu, sôi nổi hay điềm tĩnh.
- Năng lực: những khả năng giúp người đó làm tốt một loại hoạt động nhất định.
Trong khung này, nhân cách là cái bao trùm, gắn với vị trí xã hội và giá trị của con người; tính cách là phần "thái độ cộng hành vi". Nhiều giáo trình còn nói tính cách có mặt "nội dung" (thái độ với cái gì) và mặt "hình thức" (thể hiện ra sao). Người học sư phạm, y, luật ở Việt Nam đều từng gặp sơ đồ này.
Điểm đáng chú ý: trong khung truyền thống, tính cách được đánh giá tốt – xấu khá thẳng thắn ("tính cách trung thực", "tính cách ích kỷ"). Tâm lý học nhân cách theo hướng đo lường phương Tây thì tránh đánh giá như vậy, và tách phần đạo đức thành một vùng nghiên cứu riêng.
Personality, character, temperament: ba chữ tiếng Anh
Bản thân tiếng Anh cũng có câu chuyện tương tự, với chữ character.
Ở Anh và Mỹ thế kỷ 19, chữ character mang nghĩa đạo đức đậm: người "có character" là người tự chủ, trọng danh dự, chăm làm. Sang đầu thế kỷ 20, chữ personality dần thay chỗ trong sách báo và quảng cáo, với sắc thái khác hẳn: sức cuốn hút, ấn tượng gây cho người khác. Nhà sử học Warren Susman gọi đó là bước chuyển từ "văn hoá của phẩm cách" sang "văn hoá của cá tính"; Susan Cain kể lại câu chuyện này trong cuốn Quiet (2012).
Gordon Allport, người đặt nền cho tâm lý học nét tính cách, cố ý loại chữ character khỏi ngành của mình. Câu ông hay được trích là: character là personality đã bị đánh giá, còn personality là character đã gỡ bỏ đánh giá. Ý ông: tâm lý học nên mô tả con người như nó là, chuyện khen chê đạo đức để cho triết học và đời sống.
Chữ thứ ba, temperament (khí chất, tính khí), dành cho phần được coi là nền tảng sinh học hơn, xuất hiện sớm từ khi còn là trẻ nhỏ: mức hoạt động, độ nhạy với kích thích, khả năng tự điều chỉnh cảm xúc. Nhiều nhà nghiên cứu coi tính khí trẻ nhỏ là "hạt giống" mà từ đó tính cách người lớn lớn lên, dù đường đi không thẳng.
Bảng phân biệt những chữ hay dùng lẫn
| Chữ tiếng Việt | Gần nghĩa tiếng Anh | Thường chỉ | Có sắc thái khen – chê không |
|---|---|---|---|
| Nhân cách | personality (và đôi khi character) | Con người tổng thể; ngành học | Đời thường: có, rất mạnh. Học thuật: không |
| Tính cách | personality, personality traits | Các xu hướng cư xử, phản ứng cụ thể | Đời thường: có. Đo lường: không |
| Nét tính cách | trait | Một chiều đo được, như hướng ngoại, tận tâm | Không |
| Khí chất, tính khí | temperament | Phần nền, xuất hiện sớm, gắn với sinh học | Không |
| Tính nết | disposition, ways | Cách cư xử hằng ngày, nhất là trong nhà | Có: "nết na", "hư nết" |
| Cá tính | individuality | Nét riêng, khác người | Thường là khen: "cô ấy có cá tính" |
| Phẩm chất, phẩm cách | character, virtue | Mặt đạo đức | Có, đây chính là chuyện khen – chê |
Một lưu ý về "cá tính": trong lời nói thường ngày, "có cá tính" là lời khen, còn "cá tính mạnh" đôi khi là cách nói giảm cho "khó chịu". Chữ này gần như không dùng như một thuật ngữ đo lường.
Khi tâm lý học quay lại với "phẩm cách"
Allport tách đạo đức ra, nhưng không có nghĩa tâm lý học bỏ hẳn nó. Năm 2004, Christopher Peterson và Martin Seligman, hai nhà nghiên cứu của tâm lý học tích cực, xuất bản cuốn Character Strengths and Virtues, đề xuất một bảng phân loại gồm 24 điểm mạnh phẩm cách xếp dưới 6 đức tính lớn như trí tuệ, can đảm, nhân ái, công bằng, tiết độ và siêu việt. Bảng hỏi đi kèm thường được gọi tắt là VIA.
Điều thú vị: dù dùng chữ character, cách tiếp cận này vẫn đo theo thang, so sánh giữa người với người, và không bảo ai "thiếu đạo đức". Nó chỉ nói người này nổi bật ở lòng biết ơn, người kia nổi bật ở sự kiên trì. Một số nhà nghiên cứu nhận xét nhiều điểm mạnh trong bảng này tương quan khá rõ với các nét Big Five, nghĩa là ranh giới giữa "tính cách" và "phẩm cách" mềm hơn người ta tưởng.
Dùng lẫn thì có sao không
Trong một cuộc trò chuyện bình thường, chẳng sao cả. Nhưng có ba chỗ sự lẫn lộn gây hiểu nhầm thật.
Nghe "trắc nghiệm nhân cách" thành "chấm điểm đạo đức"
Khi một bảng hỏi về hướng nội – hướng ngoại được gọi là "trắc nghiệm nhân cách", không ít người có cảm giác mình đang bị đánh giá là người tốt hay xấu. Thực ra bảng hỏi ấy không đo đạo đức. Điểm thấp ở một thang không có nghĩa "kém nhân cách".
Đọc tài liệu khoa học bằng nghĩa đời thường
Một bài báo viết "nhân cách ổn định dần theo tuổi" không có nghĩa người lớn tuổi đạo đức hơn. Nó chỉ nói thứ hạng tương đối của mọi người trên các thang đo tính cách ít xáo trộn hơn khi lớn tuổi.
Biến mô tả thành phán xét
"Bạn ấy tính hơi nóng" là mô tả. "Bạn ấy có vấn đề về nhân cách" nghe như kết tội, thậm chí như chẩn đoán. Chọn chữ là chọn mức độ phán xét mình đặt lên người khác.
Gợi ý chọn chữ cho rõ ý
- Muốn nói về một xu hướng cụ thể (hay lo, thích đông người, kỹ lưỡng): dùng "tính cách" hoặc "nét tính cách".
- Muốn nói về con người tổng thể, cả mục tiêu, giá trị, câu chuyện đời: dùng "nhân cách" theo nghĩa tâm lý học, và nếu cần thì nói rõ là không hàm ý đạo đức.
- Muốn khen hay chê về đạo đức: nói thẳng "trung thực", "tử tế", "giữ chữ tín" thay vì gói vào chữ "nhân cách" chung chung. Cụ thể thì công bằng hơn.
- Muốn nói về trẻ nhỏ: "tính khí" hợp hơn "tính cách", vì nhiều thứ còn đang hình thành. Và tốt nhất là tả hành vi ("bé cần thời gian làm quen chỗ mới") thay vì gắn nhãn.
Nếu muốn đọc kỹ, có thể đặt cạnh nhau một giáo trình tâm lý học đại cương tiếng Việt và một sách nhập môn tiếng Anh (chẳng hạn chương về personality trong cuốn Psychology của David Myers). Đọc song song hai cách trình bày là cách nhanh nhất để thấy hai truyền thống giống và khác nhau ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Nhân cách và tính cách khác nhau thế nào?
Theo cách hiểu phổ biến trong giáo trình tiếng Việt, nhân cách là con người tổng thể, còn tính cách là một bộ phận của nhân cách: hệ thống thái độ và hành vi của người đó với thế giới. Trong đời thường, "nhân cách" còn mang nghĩa đạo đức, còn "tính cách" thiên về mô tả cách cư xử.
Personality dịch là nhân cách hay tính cách?
Cả hai đều gặp. Khi nói về ngành học hay con người tổng thể, người dịch thường chọn "nhân cách"; khi nói về các nét đo được như Big Five, "tính cách" phổ biến hơn. Chữ character thì gần với "phẩm cách" vì mang sắc thái đạo đức.
Bốn thuộc tính của nhân cách gồm những gì?
Trong các giáo trình tâm lý học đại cương ở Việt Nam, bốn thuộc tính tâm lý điển hình của nhân cách thường được nêu là xu hướng, tính cách, khí chất và năng lực. Đây là cách sắp xếp theo truyền thống tâm lý học Xô viết, khác với cách tiếp cận theo các nét đo lường như Big Five.
Cá tính có phải là tính cách không?
Không hẳn. "Cá tính" nhấn vào nét riêng, cái làm một người khác người, và trong lời nói thường ngày hay mang nghĩa khen. "Tính cách" là toàn bộ các xu hướng cư xử, kể cả những nét rất bình thường, giống nhiều người khác.
Tính cách có tốt xấu không?
Trong đời thường người ta vẫn nói tính tốt, tính xấu. Tâm lý học nhân cách hiện đại thì coi mỗi nét là một thang đo, ở mức nào cũng có mặt lợi và mặt hại tuỳ hoàn cảnh. Phần khen chê về đạo đức được bàn riêng dưới tên phẩm chất hay phẩm cách.
