Đoán tính cách người khác sau lần gặp đầu chính xác hơn đoán mò, nhưng kém xa mức ta tưởng. Nghiên cứu cho thấy người lạ đoán khá được những nét dễ thấy như mức độ hướng ngoại chỉ sau vài phút, nhưng đoán kém với những nét nằm bên trong như lo âu hay sự tử tế khi không ai nhìn. Cái nguy hiểm không nằm ở ấn tượng đầu, mà ở chỗ ta tin nó quá chắc và không chịu sửa.
Ấn tượng đầu hình thành nhanh tới mức nào
Rất nhanh. Năm 2006, Janine Willis và Alexander Todorov cho người tham gia xem ảnh khuôn mặt người lạ trong khoảng một phần mười giây rồi đánh giá họ có đáng tin, dễ mến, có năng lực hay không. Đánh giá sau thời gian ngắn ngủi đó đã khá giống đánh giá khi được nhìn không giới hạn thời gian. Nhìn lâu hơn chủ yếu làm người ta tự tin hơn, chứ không đổi ý nhiều.
Cần đọc kết quả này cho đúng: nó cho thấy ấn tượng hình thành nhanh và nhất quán giữa nhiều người, chứ không chứng minh ấn tượng đó đúng với con người thật. Đánh giá tính cách qua nét mặt tĩnh, theo phần lớn nghiên cứu, không đáng tin.
Lát cắt mỏng: vài phút nói được gì
Nalini Ambady và Robert Rosenthal (1993) cho người xem những đoạn video không tiếng, dài chưa tới nửa phút, quay cảnh giảng viên đại học đang dạy. Đánh giá của người lạ sau vài chục giây ấy khá khớp với đánh giá sinh viên dành cho giảng viên sau cả học kỳ. Hai tác giả gọi đây là phán đoán từ "lát cắt mỏng" (thin slices).
Kết quả này hay bị kể quá lên thành "vài giây là đọc vị được người". Thực tế, nó đo những thứ hiện ra qua cử chỉ, giọng điệu, năng lượng: độ nhiệt tình, sự tự tin, độ ấm áp. Đó là những thứ dễ thấy. Những gì cần thời gian mới lộ, như giữ lời hứa hay cư xử thế nào khi bất đồng, không thể đọc từ lát cắt mỏng.
Nét nào dễ đoán, nét nào khó
Nhà tâm lý học David Funder, người nghiên cứu độ chính xác của phán đoán tính cách nhiều thập niên, chỉ ra rằng mức chính xác phụ thuộc rất nhiều vào nét nào đang được đoán. Tổng hợp từ các nghiên cứu trong lĩnh vực này cho bức tranh chung như sau:
| Nét tính cách | Đoán sau lần gặp đầu | Vì sao |
|---|---|---|
| Hướng ngoại | Tương đối khá | Lộ ra qua giọng nói, mức nói nhiều, cử động, cách bắt chuyện |
| Tận tâm | Trung bình | Có manh mối (ăn mặc gọn, đúng giờ) nhưng dễ bị dàn dựng cho buổi gặp |
| Cởi mở với trải nghiệm | Trung bình | Lộ qua chủ đề nói chuyện, đồ vật, gu, nhưng cần trò chuyện đủ lâu |
| Dễ chịu | Khó | Ai cũng cố tỏ ra dễ mến khi mới gặp, nên ít khác biệt |
| Bất ổn cảm xúc | Khó nhất | Chủ yếu nằm bên trong, nhiều người che giấu tốt |
Bảng trên là xu hướng chung, không phải xếp hạng chính xác. Nhưng điểm then chốt khá rõ: nét nào lộ ra hành vi bên ngoài thì dễ đoán, nét nào nằm trong suy nghĩ và cảm xúc thì khó.
Mô hình bốn bước của Funder
Năm 1995, Funder đề xuất Mô hình Chính xác Thực tế (Realistic Accuracy Model). Theo đó, muốn đoán đúng một nét, cần đi trọn bốn bước:
- Liên quan: người kia phải làm điều gì đó có liên quan tới nét ấy. Ngồi im trong phòng chờ không nói được gì về khả năng lãnh đạo.
- Có mặt: hành vi đó phải xảy ra trước mắt người đoán.
- Nhận ra: người đoán phải để ý thấy nó.
- Dùng đúng: người đoán phải hiểu đúng ý nghĩa của nó, không gán sai.
Lần gặp đầu đứt ở bước một và hai rất nhiều: phần lớn hành vi có liên quan chưa xảy ra. Bước bốn cũng dễ sai: một người ít nói trong buổi họp đầu có thể vì mệt, vì chưa quen ai, vì đang lo chuyện nhà, không nhất thiết vì "trầm tính".
Funder cũng nêu bốn yếu tố làm phán đoán chính xác hơn: người đoán giỏi (chú ý, ít định kiến), người được đoán "dễ đọc" (cư xử nhất quán, bộc lộ), nét dễ thấy, và thông tin nhiều, chất lượng tốt. Người quen lâu năm có lợi thế ở yếu tố cuối cùng, nên thường đoán đúng hơn người lạ.
Đồ vật nói gì về chủ nhân
Một hướng nghiên cứu thú vị là của Samuel Gosling. Năm 2002, nhóm của ông cho người lạ vào xem phòng ngủ và góc làm việc của người tham gia khi chủ nhân vắng mặt, rồi đoán tính cách. Người xem đoán khá được mức độ cởi mở (qua sách, đồ trang trí, sự đa dạng) và tận tâm (qua độ ngăn nắp), dù chưa từng gặp chủ nhân. Gosling kể lại hướng nghiên cứu này trong cuốn Snoop (2008).
Điều đáng học không phải là mẹo "nhìn phòng đoán người", mà là: những dấu vết lặp lại theo thời gian thường nói nhiều hơn một lần biểu hiện ngắn. Cũng vậy, ấn tượng về một người đáng tin hơn khi nó dựa trên nhiều lần quan sát ở nhiều hoàn cảnh.
Những thứ làm ấn tượng đầu lệch đi
- Hiệu ứng hào quang. Từ năm 1920, Edward Thorndike đã ghi nhận rằng một nét tốt nổi bật (ngoại hình, cách nói lưu loát) dễ kéo các đánh giá khác lên theo. Người ăn nói trôi chảy dễ được nghĩ là có năng lực, dù hai thứ không nhất thiết đi cùng nhau.
- Định kiến về nhóm. Tuổi, giới, giọng địa phương, nghề nghiệp kéo theo những giả định sẵn có. Một phần lớn "trực giác" khi gặp người lạ thật ra là định kiến về nhóm, không phải nhìn thấy cá nhân.
- Tìm bằng chứng xác nhận. Đã có ấn tượng rồi thì ta để ý những gì khớp, bỏ qua những gì không khớp. Ấn tượng đầu vì thế tự củng cố.
- Bỏ qua hoàn cảnh. Buổi phỏng vấn, buổi ra mắt nhà người yêu, ngày đầu đi làm đều là tình huống căng; hành vi lúc đó nói về tình huống nhiều hơn nói về người.
Những cách "đọc vị" dựa vào nét mặt, chữ ký, ngày sinh không có cơ sở khoa học vững và không nên dùng để đánh giá ai.
Dùng ấn tượng đầu cho khôn ngoan
Ấn tượng đầu không vô dụng. Nó là một giả thuyết nhanh, giúp ta định hướng khi chưa có gì khác. Vấn đề chỉ phát sinh khi giả thuyết bị coi là kết luận. Vài nguyên tắc thực tế:
- Giữ ấn tượng ở thể "có vẻ". "Có vẻ anh ấy kiệm lời" khác hẳn "anh ấy là người lạnh lùng".
- Chờ thêm vài hoàn cảnh. Một người gặp ở buổi tiệc, buổi làm việc và lúc có sự cố cho ba mẩu thông tin khác nhau.
- Tìm điều trái với ấn tượng. Chủ động để ý những lúc người đó cư xử khác điều mình nghĩ.
- Tách hành vi khỏi nhãn. Ghi nhận "đến trễ 20 phút buổi đầu" thay vì "người thiếu trách nhiệm".
- Nhớ rằng người khác cũng đang đoán mình. Và cũng có thể đoán sai mình như thế.
Đọc thêm
Ai muốn tìm hiểu sâu có thể bắt đầu từ cuốn Snoop của Samuel Gosling (dễ đọc, nhiều ví dụ), các bài viết của David Funder về độ chính xác của phán đoán tính cách, và chương về nhận thức xã hội trong các sách nhập môn tâm lý học. Cuốn Blink của Malcolm Gladwell phổ biến khái niệm lát cắt mỏng, nhưng nên đọc kèm phần phê bình, vì sách thiên về kể những trường hợp trực giác đúng.
Câu hỏi thường gặp
Ấn tượng đầu tiên có chính xác không?
Chính xác hơn đoán ngẫu nhiên với những nét dễ thấy như mức độ hướng ngoại, nhưng kém với những nét bên trong như lo âu hay sự tử tế. Nó nên được coi là giả thuyết cần kiểm lại, không phải kết luận.
Mất bao lâu để hình thành ấn tượng về một người?
Rất ngắn. Nghiên cứu của Willis và Todorov năm 2006 cho thấy người ta đã có đánh giá về độ đáng tin chỉ sau khoảng một phần mười giây nhìn mặt. Nhìn lâu hơn chủ yếu làm người ta tự tin hơn chứ không đổi ý nhiều.
Thin slice (lát cắt mỏng) là gì?
Là phán đoán về người khác dựa trên một đoạn hành vi rất ngắn, thường dưới vài phút. Khái niệm được biết đến rộng qua nghiên cứu của Nalini Ambady và Robert Rosenthal năm 1993 về đánh giá giảng viên từ video không tiếng.
Vì sao người quen đoán tính cách mình đúng hơn người lạ?
Vì họ đã thấy mình ở nhiều hoàn cảnh, có nhiều thông tin hơn và chất lượng hơn. Theo mô hình của David Funder, lượng và chất của thông tin là một trong bốn yếu tố làm phán đoán chính xác.
Nhìn mặt có đoán được tính cách không?
Phần lớn nghiên cứu cho thấy đánh giá tính cách từ nét mặt tĩnh không đáng tin. Người ta đồng ý với nhau khá nhiều khi nhìn mặt, nhưng sự đồng ý đó phản ánh định kiến chung hơn là con người thật.
Làm sao để bớt bị ấn tượng đầu đánh lừa?
Giữ ấn tượng ở dạng "có vẻ", quan sát người đó thêm ở vài hoàn cảnh, chủ động để ý điều trái với ấn tượng ban đầu và ghi nhận hành vi thay vì gắn nhãn.
