Thói quen là một hành vi gắn chặt với một bối cảnh cụ thể và chạy gần như tự động, còn tính cách là xu hướng suy nghĩ, cảm xúc và hành động lặp lại qua nhiều bối cảnh khác nhau. Uống cà phê lúc 7 giờ là thói quen; nhìn chung thích có nếp, có kế hoạch trong mọi việc mới gần với tính cách. Phân biệt hai thứ này giúp ta đỡ kết luận vội "mình là người lười" chỉ vì một nếp sinh hoạt chưa ổn.
Thói quen là gì theo tâm lý học
Trong tâm lý học, thói quen (habit) là một liên kết đã học giữa tín hiệu bối cảnh và hành vi. Khi gặp tín hiệu (về tới nhà, cầm điện thoại, ngồi vào bàn), hành vi bật ra mà không cần cân nhắc. Đặc điểm của nó là: lặp lại nhiều lần trong cùng hoàn cảnh, ít tốn ý chí, và vẫn chạy cả khi mục tiêu ban đầu đã đổi.
Nhà tâm lý học Wendy Wood, người nghiên cứu thói quen nhiều thập niên, cùng cộng sự từng cho sinh viên ghi lại hành động trong ngày và thấy khoảng 40% số hành động được làm gần như hằng ngày, ở cùng chỗ, trong lúc đầu óc nghĩ chuyện khác. Bà tổng kết các nghiên cứu này trong cuốn Good Habits, Bad Habits (2019). Con số chính xác thay đổi theo cách đo, nhưng thông điệp chung khá vững: một phần lớn đời sống hằng ngày chạy theo nếp, không theo quyết định từng lúc.
Tính cách là gì, và khác thói quen ở đâu
Tính cách, theo cách hiểu của tâm lý học nét (trait psychology), là những xu hướng tương đối bền về cách một người nghĩ, cảm và làm. "Tương đối bền" nghĩa là lặp lại qua thời gian và qua nhiều loại hoàn cảnh, dù không lần nào giống lần nào.
| Tiêu chí | Thói quen | Tính cách |
|---|---|---|
| Phạm vi | Một hành vi cụ thể | Một nhóm hành vi, cảm xúc, suy nghĩ có liên quan |
| Gắn với | Một tín hiệu, một bối cảnh rõ | Nhiều bối cảnh khác nhau |
| Cách hình thành | Lặp lại trong cùng hoàn cảnh | Kết hợp gen, môi trường lớn lên, trải nghiệm dài hạn |
| Đổi bối cảnh thì sao | Thường đứt ngay (chuyển nhà, đổi việc) | Vẫn lộ ra, dưới hình thức khác |
| Tốc độ thay đổi | Vài tuần tới vài tháng | Chậm, tính bằng năm |
| Ví dụ | Lướt điện thoại ngay khi lên giường | Nhìn chung dễ bị cuốn vào thứ hấp dẫn trước mắt |
Hai thứ không tách rời. Người có xu hướng tận tâm cao thường dễ xây và giữ thói quen tốt hơn, vì họ quen lên kế hoạch và làm theo. Ngược lại, thói quen lặp lại lâu ngày cũng góp phần vào cách người khác, và chính ta, nhìn nhận tính cách của mình.
Vì sao ta hay nhầm thói quen thành tính cách
Lỗi quy kết cơ bản, nhưng hướng vào chính mình
Từ thập niên 1960–1970, các thí nghiệm của Edward Jones, Victor Harris rồi Lee Ross cho thấy người ta có xu hướng giải thích hành vi người khác bằng tính cách ("anh ấy đến trễ vì cẩu thả") và xem nhẹ hoàn cảnh ("đường hôm đó tắc"). Ross đặt tên hiện tượng là lỗi quy kết cơ bản (fundamental attribution error) năm 1977.
Với bản thân, người ta thường rộng lượng hơn, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Khi đang chán mình, nhiều người làm ngược lại: thấy mình hoãn việc ba buổi tối liền là kết luận "mình vốn lười", trong khi ba buổi đó đều về nhà lúc 9 giờ, mệt, và điện thoại nằm ngay cạnh gối. Đó là một nếp sinh hoạt gắn với bối cảnh, chưa đủ để nói về con người.
Một hành vi không bằng một xu hướng
Nhà nghiên cứu William Fleeson (2001) cho người tham gia báo cáo hành vi nhiều lần mỗi ngày trong nhiều tuần. Kết quả khiến nhiều người bất ngờ: cùng một người dao động rất rộng, có lúc cư xử rất hướng ngoại, có lúc rất trầm. Cái ổn định là mức trung bình và hình dạng của sự dao động, không phải từng lần. Một hành vi đơn lẻ, dù lặp lại vài lần ở cùng chỗ, vẫn chưa phải "tính".
Một phép thử đơn giản: đổi bối cảnh thì còn không
Cách nhanh nhất để phân biệt là hỏi: nếu bối cảnh đổi, hành vi còn không?
- Ở nhà luôn ăn vặt khi xem phim, nhưng đi du lịch thì không: nghiêng về thói quen.
- Ở nhà, ở chỗ làm, đi chơi với bạn đều là người lên lịch trước, nhắc mọi người giờ giấc: nghiêng về tính cách.
- Chỉ trì hoãn với một loại việc (báo cáo tài chính) mà các việc khác đều làm sớm: có thể là cảm giác với chính loại việc đó, không phải "tính trì hoãn".
Wood và cộng sự từng khảo sát sinh viên chuyển trường và thấy thói quen như tập thể dục, đọc báo, xem truyền hình dễ đứt hoặc đổi khi bối cảnh đổi, trừ khi bối cảnh mới có tín hiệu giống bối cảnh cũ. Đây là lý do những thời điểm như chuyển nhà, đổi việc, bắt đầu năm học được xem là "cửa sổ" để bỏ nếp cũ và lập nếp mới.
Câu chuyện mình kể về mình quan trọng thế nào
Gọi một nếp sinh hoạt là "tính" có cái giá. Khi nói "mình vốn lười", ta biến một vấn đề có thể sửa bằng cách đổi bối cảnh (để điện thoại ngoài phòng ngủ) thành một đặc điểm cố định, khó đụng tới. Câu nói đó cũng dễ thành lời bào chữa: đã là tính thì đành chịu.
Ngược lại, nhìn đúng là thói quen mở ra cách làm cụ thể. Một vài nguyên tắc được nghiên cứu về thói quen ủng hộ khá rộng:
- Đổi tín hiệu trước khi đổi ý chí. Thói quen bám vào bối cảnh, nên dời bối cảnh (vị trí đồ vật, đường đi, giờ giấc) thường hiệu quả hơn tự nhắc mình cố gắng.
- Tăng "ma sát" cho hành vi muốn bỏ, giảm ma sát cho hành vi muốn có. Wood gọi đây là lực cản: thêm vài bước khó chịu cho thói quen xấu, bớt bước cho thói quen tốt.
- Lặp lại trong cùng hoàn cảnh. Nghiên cứu của Phillippa Lally và cộng sự (2010) theo dõi người tập thói quen mới và thấy thời gian để hành vi tự động hoá dao động rất rộng, trung bình khoảng hơn hai tháng, chứ không phải con số "21 ngày" hay truyền miệng.
- Kế hoạch "nếu… thì…". Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer gọi là ý định thực hiện: "nếu ăn trưa xong, thì đi bộ mười phút". Gắn hành vi mới vào một tín hiệu có sẵn.
Khi thói quen dần trở thành một phần tính cách
Ranh giới không cứng. Nghiên cứu về thay đổi tính cách cho thấy các vai trò sống lâu dài (đi làm toàn thời gian, chăm con) đi kèm những thay đổi nhỏ nhưng đo được, như tận tâm tăng dần ở tuổi trưởng thành. Một cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu đề xuất là: vai trò mới đòi hỏi hành vi mới, hành vi lặp lại thành nếp, và nếp lặp lại qua nhiều hoàn cảnh dần thành xu hướng. Đây vẫn là hướng nghiên cứu đang mở, nhưng nó gợi ý rằng thay đổi tính cách, nếu có, thường đi qua con đường thói quen chứ không qua quyết tâm một đêm.
Vì vậy, đừng coi nhẹ thói quen chỉ vì nó "chỉ là thói quen". Nó là chỗ dễ tác động nhất, và lâu dài có thể kéo theo những thay đổi lớn hơn.
Áp dụng: nhìn lại một nhận xét về mình
Lấy một câu mình hay nói về mình, chẳng hạn "mình bừa bộn". Thử đặt ba câu hỏi:
- Bừa ở đâu? Chỉ bàn làm việc, hay cả túi xách, máy tính, lịch hẹn?
- Bừa từ bao giờ? Từ nhỏ, hay từ khi đổi chỗ ở, đổi lịch làm?
- Khi bối cảnh thuận lợi (có kệ, có thời gian), có còn bừa không?
Nếu câu trả lời là "chỉ ở một chỗ, gần đây, và khi có kệ thì gọn", nhiều khả năng đó là thói quen gắn với bối cảnh. Nếu "ở mọi nơi, từ lâu, kể cả khi có điều kiện", đó gần với một xu hướng tính cách. Cả hai trường hợp đều không có gì đáng xấu hổ; nó chỉ cho biết nên bắt đầu từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Thói quen và tính cách khác nhau thế nào?
Thói quen là một hành vi cụ thể gắn với một bối cảnh và chạy gần như tự động. Tính cách là xu hướng lặp lại qua nhiều bối cảnh khác nhau. Đổi bối cảnh mà hành vi mất là thói quen; vẫn lộ ra dưới dạng khác là tính cách.
Lười biếng là tính cách hay thói quen?
Thường là chưa nói được. Hoãn việc ở một chỗ, một thời điểm nhất định hay là nếp gắn với bối cảnh và cảm giác với loại việc đó. Chỉ khi nó xuất hiện ở hầu hết mọi việc, mọi nơi trong thời gian dài mới gần với xu hướng tính cách như tận tâm thấp.
Bao lâu thì hình thành một thói quen mới?
Không có con số cố định. Nghiên cứu của Phillippa Lally và cộng sự năm 2010 thấy thời gian dao động rất rộng giữa các người và các hành vi, trung bình khoảng hơn hai tháng. Con số 21 ngày phổ biến trên mạng không có cơ sở vững.
Thay đổi thói quen có làm thay đổi tính cách không?
Có thể, nhưng chậm. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hành vi lặp lại lâu dài qua nhiều hoàn cảnh dần đọng thành xu hướng, và đây là một con đường để tính cách thay đổi theo thời gian.
Vì sao đổi chỗ ở dễ bỏ được thói quen cũ?
Vì thói quen bám vào tín hiệu bối cảnh. Khi bối cảnh đổi, tín hiệu cũ biến mất, hành vi tự động bị đứt, và đó là lúc dễ lập nếp mới nhất.
