Muốn hiểu tính cách của mình mà không làm trắc nghiệm, cách chắc nhất là nhìn vào hành vi lặp lại qua nhiều hoàn cảnh thay vì hỏi "mình là người thế nào". Ghi lại việc mình thật sự làm, xem mình chọn gì khi được tự do, để ý mình phản ứng ra sao lúc áp lực, rồi đối chiếu với nhận xét của vài người thân quen. Tự nhìn vào trong có giới hạn, nên tự hiểu mình là việc cần cả dữ kiện lẫn người khác góp mắt.
Vì sao tự nhìn vào trong thường không đủ
Ai cũng nghĩ mình là người hiểu mình nhất. Phần lớn đúng, nhưng không đúng ở mọi chỗ. Năm 1977, hai nhà tâm lý học Richard Nisbett và Timothy Wilson công bố một bài tổng quan nổi tiếng với tựa đề đại ý "nói nhiều hơn những gì ta có thể biết". Họ gom các thí nghiệm cho thấy người ta thường giải thích rất tự tin lý do mình chọn thứ này thứ kia, trong khi lý do thật nằm ở những yếu tố họ không hề nhận ra, như vị trí món hàng trên kệ. Lời giải thích nghe hợp lý, nhưng phần nhiều là dựng lại sau, giống cách một người ngoài cuộc đoán.
Wilson sau đó viết cuốn Strangers to Ourselves (2002), lập luận rằng nhiều phần của tâm trí vận hành ngoài vùng ý thức. Ta không thể "nhìn thẳng" vào chúng, chỉ có thể suy ra từ hành vi, giống như suy ra tính cách của người khác.
Điều này không có nghĩa tự hiểu mình là vô vọng. Nó chỉ có nghĩa: cảm giác "mình biết rõ mình" không phải bằng chứng. Cần thêm dữ kiện từ bên ngoài cái đầu.
Mình biết gì về mình, người khác biết gì về mình
Nhà tâm lý học Simine Vazire đề xuất một mô hình gọi là bất đối xứng hiểu biết giữa bản thân và người khác (Self-Other Knowledge Asymmetry, thường viết tắt SOKA, công bố năm 2010). Ý chính khá dễ nhớ:
- Bản thân thường đoán đúng hơn ở những nét khó thấy từ bên ngoài, như mức độ lo âu, những suy nghĩ chạy trong đầu, cảm xúc không bộc lộ.
- Người quen thường đoán đúng hơn ở những nét dễ thấy và dễ bị "tô đẹp", như mình có hay ngắt lời người khác không, có đáng tin trong việc hẹn giờ không, có làm người khác thấy thoải mái không.
- Với những nét vừa dễ thấy vừa ít bị đánh giá tốt xấu, như nói nhiều hay ít, cả hai bên đều đoán khá sát.
Lý do của chỗ lệch thứ hai rất con người: ở những nét gắn với giá trị (thông minh, tử tế, có trách nhiệm), ai cũng có nhu cầu giữ hình ảnh tốt về mình, nên tự đánh giá dễ bị kéo lên. Người ngoài ít động cơ đó hơn, và họ nhìn thấy mình từ góc mà mình không thấy được, chẳng hạn nét mặt khi đang nghe người khác nói.
Năm cách nhìn lại không cần bảng hỏi
1. Ghi hành vi, không ghi nhận xét
Trong hai tuần, mỗi tối ghi ba đến năm dòng về những gì mình đã làm, càng cụ thể càng tốt: "hoãn trả lời tin nhắn công việc tới 10 giờ đêm", "chủ động rủ hai người bạn đi ăn", "dọn bàn trước khi bắt đầu làm". Tránh ghi "hôm nay mình lười" hay "mình hướng ngoại". Nhận xét là kết luận, còn hành vi là dữ kiện. Sau hai tuần, đọc lại sẽ thấy những mẫu lặp lại mà trí nhớ thường bỏ sót.
Cách này mô phỏng một phương pháp giới nghiên cứu dùng nhiều: lấy mẫu trải nghiệm (experience sampling), tức là ghi lại hành vi và cảm xúc ngay trong ngày thay vì hỏi tổng kết sau. Trí nhớ tổng kết hay bị chi phối bởi vài sự kiện nổi bật; ghi hằng ngày cho bức tranh trung bình hơn.
2. Xem mình chọn gì khi được tự do
Một buổi chiều trống, không ai yêu cầu gì, mình làm gì? Gọi bạn, đi một mình, sắp lại tủ đồ, đọc thứ mới, ngủ? Những lựa chọn tự do nói nhiều về xu hướng hơn những gì mình làm vì nghĩa vụ. Nhà tâm lý học Walter Mischel từng chỉ ra rằng tình huống "mạnh" (có luật lệ rõ, ai cũng phải làm giống nhau) che mất khác biệt cá nhân; tình huống "yếu" (tự do lựa chọn) mới để lộ chúng.
3. Nhìn lúc áp lực và lúc mệt
Khi trễ hạn, bị phê bình, hay thiếu ngủ, người ta ít còn sức "diễn". Mình có xu hướng lao vào làm, rút lui im lặng, cáu với người gần nhất, hay đi tìm người để nói chuyện? Không cần phán xét phản ứng nào đúng hơn; chỉ cần thấy rõ nó để lần sau đỡ bị bất ngờ.
4. Đọc lại những gì người khác hay nhắc
Có câu nhận xét nào mình nghe đi nghe lại từ nhiều người không liên quan đến nhau? "Bạn nói nhanh quá", "chuyện gì cũng hỏi kỹ ghê", "lúc nào cũng có mặt đúng giờ". Một người nói có thể là góc nhìn riêng; năm người ở năm môi trường cùng nói thì đáng để ý.
5. Hỏi vài người thân quen một cách có chủ đích
Thay vì hỏi "mình là người thế nào", câu quá rộng khiến người ta chỉ khen xã giao, hãy hỏi cụ thể: "Khi nhóm có việc gấp, thường mình làm gì?", "Có lúc nào mình làm bạn thấy khó chịu mà bạn chưa nói?". Chọn người đã thấy mình ở nhiều hoàn cảnh, và hỏi ít nhất hai ba người để các nhận xét bù trừ cho nhau.
Bảng gợi ý: câu hỏi nên đặt cho mình
Bảng dưới gom các câu hỏi theo năm chiều tính cách lớn mà tâm lý học hiện đại hay dùng (Big Five). Đây không phải bảng chấm điểm; mục đích chỉ là gợi chỗ để quan sát.
| Chiều tính cách | Câu hỏi quan sát | Dữ kiện nên ghi |
|---|---|---|
| Hướng ngoại | Sau một buổi đông người, mình thấy nạp thêm sức hay cần nghỉ? | Số buổi gặp gỡ chủ động rủ, cảm giác sau mỗi buổi |
| Dễ chịu | Khi bất đồng, mình thường nhường, thương lượng hay giữ ý mình? | Hai ba lần bất đồng gần nhất và cách nó kết thúc |
| Tận tâm | Việc không ai kiểm tra, mình làm tới đâu? | Việc đã hứa và việc thật sự xong đúng hẹn |
| Bất ổn cảm xúc | Một chuyện không vui kéo dài trong đầu mình bao lâu? | Chuyện gì làm mình bận lòng, kéo dài mấy giờ, mấy ngày |
| Cởi mở với trải nghiệm | Lần gần nhất mình thử món, con đường, ý tưởng mới là khi nào? | Những thứ mới đã thử trong tháng, mình thấy thế nào |
Lưu ý: "bất ổn cảm xúc" là cách dịch tên một chiều tính cách (neuroticism), chỉ mức độ dễ trải nghiệm cảm xúc tiêu cực, không phải bệnh.
Những bẫy hay gặp khi tự đánh giá
- Nhớ những lần nổi bật. Một lần thuyết trình hay khiến mình nghĩ mình tự tin; một lần cãi nhau khiến mình nghĩ mình nóng tính. Trung bình mới là tính cách, không phải điểm cực.
- Lẫn "mình muốn là" với "mình là". Người rất muốn sống ngăn nắp dễ tự chấm mình ngăn nắp hơn thực tế, vì đọc câu hỏi qua lăng kính mong muốn.
- So với nhóm xung quanh. Ở giữa một nhóm bạn rất sôi nổi, người bình thường cũng thấy mình trầm. Chuyển sang nhóm khác, cảm nhận đổi ngay dù con người không đổi.
- Tìm lý do đẹp cho hành vi. Hoãn việc có thể được kể là "mình làm tốt hơn khi gấp". Có khi đúng, có khi chỉ là lời giải thích dễ chịu. Dữ kiện ghi lại sẽ trả lời giúp.
- Hỏi "vì sao" quá nhiều. Đào mãi câu "vì sao mình như vậy" dễ sa vào nghiền ngẫm mà không ra kết luận nào. Câu "mình đã làm gì, trong hoàn cảnh nào" thường hữu ích hơn.
Hiểu mình để làm gì
Hiểu tính cách không nhằm tìm một cái tên để gọi mình. Nó có ích ở ba chỗ rất đời thường. Thứ nhất là sắp xếp hoàn cảnh: biết mình dễ phân tâm thì để điện thoại xa bàn làm việc, biết mình cần thời gian một mình sau giờ làm thì đừng xếp ba cuộc hẹn liền tối thứ Sáu. Thứ hai là đỡ tự trách: một số phản ứng là xu hướng chung của mình, không phải lỗi đạo đức, và có thể làm việc với chúng thay vì xấu hổ. Thứ ba là hiểu vì sao mình hay va với một kiểu người, để nói chuyện thẳng về hành vi thay vì đổ cho "tính nó vậy".
Cũng nên nhớ: tính cách là xu hướng trên một thang, không phải cái hộp. Nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy tính cách vẫn đổi chậm theo tuổi và theo vai trò sống. Bức tranh hôm nay về mình là ảnh chụp, không phải bản án.
Làm tiếp từ đây
- Bắt đầu ghi hành vi trong hai tuần theo cách ở trên, không đọc lại cho tới hết hai tuần.
- Chọn hai người quen ở hai môi trường khác nhau (gia đình, chỗ làm) và hỏi họ một câu cụ thể.
- Nếu tò mò về trắc nghiệm, chọn bản có nguồn gốc nghiên cứu như các bản Big Five từ kho IPIP, và đọc kết quả như một ý kiến thêm, không như phán quyết.
- Sách nên đọc: Strangers to Ourselves của Timothy Wilson cho phần giới hạn của tự nhìn vào trong; các sách nhập môn tâm lý học (như Psychology của David Myers) cho phần nền về tính cách.
Nếu trong lúc nhìn lại, mình thấy buồn bã, lo âu kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, đó là lúc nên gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần thay vì tự xoay xở.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tính cách của mình mà không cần làm test?
Ghi lại hành vi cụ thể trong vài tuần, để ý mình chọn gì khi rảnh và phản ứng thế nào lúc áp lực, rồi hỏi vài người quen những câu cụ thể. Các mẫu lặp lại qua nhiều hoàn cảnh mới là xu hướng tính cách, không phải một lần nổi bật.
Tự đánh giá hay người khác đánh giá thì chính xác hơn?
Tuỳ nét. Theo mô hình của Simine Vazire, bản thân thường đoán đúng hơn những nét bên trong như lo âu, còn người quen thường đoán đúng hơn những nét dễ thấy và dễ bị tô đẹp như cách cư xử với người khác. Kết hợp cả hai cho bức tranh đầy đủ nhất.
Vì sao có lúc mình thấy không hiểu nổi chính mình?
Vì nhiều quá trình tâm lý diễn ra ngoài ý thức, và lời giải thích ta đưa ra cho hành vi của mình thường dựng lại sau. Đó là chuyện bình thường của trí não con người, không phải dấu hiệu bất ổn.
Viết nhật ký có giúp hiểu tính cách không?
Có, nếu ghi hành vi và hoàn cảnh cụ thể thay vì nhận xét chung về mình. Ghi đều trong vài tuần rồi đọc lại một lượt sẽ thấy những mẫu lặp lại mà trí nhớ thường bỏ sót.
Hiểu tính cách rồi có thay đổi được không?
Tính cách tương đối ổn định nhưng vẫn đổi chậm theo tuổi và vai trò sống. Hiểu mình giúp sắp xếp hoàn cảnh và thói quen cho hợp, và đó thường là chỗ dễ thay đổi nhất.
