Trong tâm lý học, nhân cách (personality) là những kiểu suy nghĩ, cảm xúc và hành động tương đối bền vững, làm cho mỗi người khác người khác và giữ được nét riêng của mình qua thời gian, qua nhiều hoàn cảnh. Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Việt, chữ "nhân cách" lại thường mang nghĩa đạo đức: "người có nhân cách", "mất nhân cách". Hai cách hiểu này dùng chung một chữ nhưng trả lời hai câu hỏi khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng là nguồn gốc của rất nhiều cuộc tranh luận lạc đề.
Định nghĩa của giới tâm lý học
Không có một định nghĩa duy nhất được mọi nhà nghiên cứu ký tên. Nhưng các định nghĩa phổ biến đều xoay quanh ba ý.
- Khác biệt giữa người với người. Nhân cách là cái giải thích vì sao trong cùng một tình huống, người này bước tới bắt chuyện còn người kia đứng quan sát, người này lo trước ba ngày còn người kia nước tới chân mới nhảy.
- Tương đối bền vững. Một cơn bực tức sáng nay không phải nhân cách. Nhưng nếu một người dễ bực tức hơn phần lớn những người xung quanh, tuần này qua tuần khác, năm này qua năm khác, thì đó là một xu hướng thuộc về nhân cách.
- Bao trùm cả suy nghĩ, cảm xúc và hành vi. Nhân cách không chỉ là việc ta làm mà còn là cách ta để ý, cách ta lo, cách ta vui, cách ta lý giải chuyện xảy ra với mình.
Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) trên trang giới thiệu chủ đề này viết đại ý: nhân cách là những khác biệt cá nhân trong các khuôn mẫu đặc trưng của suy nghĩ, cảm xúc và hành vi. Câu ngắn, nhưng gói gần đủ những gì giới nghiên cứu ngày nay đồng thuận.
Định nghĩa cổ điển hay được trích nhất thuộc về Gordon Allport, trong cuốn Personality: A Psychological Interpretation (1937). Ông xem nhân cách là sự tổ chức năng động bên trong mỗi cá nhân, gồm những hệ thống tâm – sinh lý quyết định cách người đó thích nghi một cách riêng với môi trường. Mỗi cụm chữ trong câu ấy đều có chủ ý: "năng động" vì nhân cách không đứng yên; "tổ chức" vì các nét không rời rạc mà ăn khớp với nhau; "tâm – sinh lý" vì nó vừa thuộc về tâm trí vừa gắn với cơ thể; "riêng" vì không ai giống hệt ai.
Chữ "persona" và chiếc mặt nạ
Chữ "personality" trong tiếng Anh thường được giải thích là bắt nguồn từ tiếng Latin persona, chiếc mặt nạ diễn viên đeo trên sân khấu thời cổ. Các nhà ngôn ngữ học còn bàn cãi về gốc xa hơn của chữ này, nhưng hình ảnh chiếc mặt nạ đã ở lại với tâm lý học: một bên là con người ta thể hiện ra cho người khác thấy, một bên là cái gì đó nằm bên dưới.
Chính hình ảnh ấy cũng gợi ra một câu hỏi mà ngành này chưa bao giờ ngừng hỏi: nhân cách là cái ta thể hiện (người khác thấy gì ở ta), hay là cái ta có bên trong (những gì làm ra hành vi ấy)? Phần lớn nhà nghiên cứu hiện nay trả lời: cả hai, và cần đo bằng cả hai đường — hỏi chính người đó, và hỏi những người quen biết họ.
Cách hiểu đời thường của người Việt
Khi một người Việt nói "anh ấy là người có nhân cách", gần như luôn hàm ý khen về đạo đức: tử tế, trung thực, biết giữ lời. "Nhân cách tốt", "nhân cách lớn", "chà đạp nhân cách" — tất cả đều là phán xét giá trị. Cách dùng này có gốc rễ sâu: trong nhiều sách tâm lý học đại cương dùng ở Việt Nam, vốn chịu ảnh hưởng truyền thống tâm lý học Xô viết, nhân cách được hiểu như tổng thể những phẩm chất tâm lý có ý nghĩa xã hội của một con người, gồm cả mặt "đức" lẫn mặt "tài".
Tâm lý học nhân cách theo hướng quốc tế, nhất là dòng nghiên cứu nét tính cách, lại cố ý tách phán xét đạo đức ra ngoài. Nói một người có điểm hướng ngoại cao không phải là khen, nói một người dễ lo âu không phải là chê. Mục tiêu là mô tả và giải thích, không phải chấm điểm phẩm hạnh.
| Khía cạnh | Cách hiểu đời thường | Cách hiểu trong tâm lý học nhân cách |
|---|---|---|
| Ý nghĩa chính | Phẩm giá, đạo đức, cách đối nhân xử thế | Khuôn mẫu suy nghĩ, cảm xúc, hành vi tương đối bền vững |
| Có tốt – xấu không | Có: "nhân cách tốt", "thiếu nhân cách" | Không: mỗi xu hướng có mặt lợi, mặt hại tuỳ hoàn cảnh |
| Ai cũng có không | Có người "có", có người "không có" | Ai cũng có, vì ai cũng có một cách riêng để sống |
| Đo được không | Đánh giá qua tiếng tăm, lời đồn | Đo bằng bảng hỏi, người quen đánh giá, quan sát hành vi |
| Thay đổi được không | "Tu thân", "sửa mình" | Có thay đổi, chậm, theo tuổi và trải nghiệm |
Hai cách hiểu không loại trừ nhau. Chỉ cần biết mình đang dùng nghĩa nào. Trong wiki này, khi nói "nhân cách" là nói theo nghĩa tâm lý học: mô tả, không phán xét. Bài Nhân cách và tính cách trong cùng chuyên mục bàn kỹ hơn chuyện hai chữ này hay dùng lẫn trong tiếng Việt.
Nhân cách gồm những tầng nào
Nói "hiểu một người" là hiểu cái gì? Nhà tâm lý học Dan McAdams, từ giữa thập niên 1990, đề xuất một cách chia nhân cách thành ba tầng, ngày nay được nhiều sách giáo khoa dùng lại vì dễ hình dung.
Tầng 1: nét tính cách
Đây là những xu hướng rộng, khá ổn định, so sánh được giữa người với người: hướng ngoại hay hướng nội, tận tâm hay tuỳ hứng, dễ lo hay bình thản. Mô hình Big Five nằm ở tầng này. Biết nét tính cách của ai đó giống như biết bản phác thảo — đủ để phân biệt, chưa đủ để hiểu.
Tầng 2: những thích nghi đặc trưng
Gồm mục tiêu, giá trị, kế hoạch, cách đối phó với khó khăn, những vai trò đang mang. Hai người cùng hướng ngoại có thể theo đuổi hai mục tiêu rất khác: một người muốn mở quán, một người muốn làm giáo viên. Tầng này thay đổi nhanh hơn tầng một, và gắn chặt với hoàn cảnh sống, tuổi tác.
Tầng 3: câu chuyện đời
Mỗi người tự kể cho mình một câu chuyện: mình đến từ đâu, đã qua những bước ngoặt nào, đang đi về đâu. McAdams gọi đó là bản sắc dưới dạng tự sự. Hai người cùng trải qua một lần thất bại có thể kể lại theo hai kiểu: "từ đó mình học được" hoặc "từ đó mọi thứ hỏng hết". Cách kể ấy cũng là một phần của nhân cách.
Cách chia ba tầng giúp tránh một lỗi phổ biến: tưởng rằng biết một người "là ENFP" hay "điểm tận tâm cao" là đã hiểu người đó. Thật ra mới chạm tới tầng ngoài cùng.
Nhân cách không phải là gì
Muốn hiểu một khái niệm, đôi khi dễ nhất là gạch đi những thứ hay bị nhầm với nó.
- Không phải tâm trạng. Tâm trạng đến rồi đi trong vài giờ. Nhân cách là xu hướng hiện ra qua nhiều ngày, nhiều tình huống.
- Không phải một cái hộp. Phần lớn nghiên cứu cho thấy tính cách phân bố liên tục, đa số người nằm gần khoảng giữa. Chia người thành "kiểu" là cách nói tắt tiện lợi, không phải mô tả chính xác.
- Không phải số phận. Nhân cách dự báo được một phần chuyện học hành, công việc, sức khoẻ, nhưng chỉ ở mức xu hướng trung bình của nhóm người. Hoàn cảnh, cơ hội, nỗ lực vẫn đóng vai lớn.
- Không phải chẩn đoán. Một người khó tính, hay cáu, rất ngăn nắp hay rất bừa bộn không có nghĩa là có vấn đề sức khoẻ tâm thần. Rối loạn nhân cách là một khái niệm lâm sàng riêng, chỉ bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng mới đánh giá được.
- Không phải thứ đọc được từ ngày sinh hay nhóm máu. Các nghiên cứu nghiêm túc không tìm thấy cơ sở cho việc đoán tính cách theo cung hoàng đạo, con giáp hay nhóm máu.
Vì sao người ta muốn hiểu nhân cách
Tò mò về chính mình là lý do đầu tiên, và hoàn toàn chính đáng. Nhưng tâm lý học nhân cách tồn tại hơn một thế kỷ vì những câu hỏi thực tế hơn.
- Dự báo. Biết xu hướng của một người giúp đoán phần nào họ sẽ phản ứng thế nào, dù không bao giờ đoán chắc. Nghiên cứu về tận tâm và kết quả học tập, công việc, sức khoẻ là ví dụ rõ nhất.
- Giải thích. Vì sao hai anh em ruột lớn lên cùng nhà mà tính khác hẳn? Vì sao một người vui vẻ ở chỗ làm mà về nhà lại trầm hẳn? Những câu hỏi ấy cần một khái niệm như nhân cách để bắt đầu.
- Thay đổi và chăm sóc. Muốn bớt lo âu, sống có kế hoạch hơn, nóng nảy ít đi, trước hết phải biết mình đang đứng ở đâu trên những thang đo ấy.
- Sống với người khác. Hiểu rằng người kia không "cố tình chậm" mà chỉ có nhịp khác mình giúp bớt những cuộc cãi nhau vô ích trong nhà, nơi làm việc.
Góc nhìn hôm nay: dùng khái niệm này thế nào cho có ích
Hiểu đúng chữ "nhân cách" không đòi hỏi học thuật. Có vài thói quen nhỏ giúp dùng nó tỉnh táo hơn.
- Nói về xu hướng, không nói về bản chất. "Mình hay để việc tới sát hạn" mở ra khả năng thay đổi; "mình là đứa lười" đóng nó lại.
- Tách mô tả khỏi phán xét. Khi nhận xét ai đó, thử tả hành vi cụ thể trước khi gán tính từ. "Bạn ấy ít nói trong cuộc họp" chính xác hơn và tử tế hơn "bạn ấy thiếu tự tin".
- Nhớ đến hoàn cảnh. Ai cũng có lúc hành xử khác hẳn thường ngày. Một hành vi đơn lẻ nói về tình huống nhiều hơn nói về con người.
- Đọc thêm từ nguồn chắc. Muốn đi sâu, có thể bắt đầu với một giáo trình tâm lý học đại cương bằng tiếng Việt, rồi tới những cuốn phổ thông viết kỹ như Personality: What Makes You the Way You Are của Daniel Nettle hay Me, Myself, and Us của Brian Little. Trang giới thiệu của APA về chủ đề personality cũng là điểm khởi đầu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Nhân cách là gì nói ngắn gọn?
Nhân cách là những khuôn mẫu suy nghĩ, cảm xúc và hành vi tương đối bền vững, làm mỗi người có nét riêng và khác người khác. Trong tâm lý học, đây là khái niệm mô tả, không phải lời khen hay chê về đạo đức.
Vì sao người Việt hay hiểu nhân cách là đạo đức?
Trong tiếng Việt đời thường, "nhân cách" gắn với phẩm giá: người có nhân cách là người tử tế, đáng tin. Một phần do cách dùng từ lâu đời, một phần do truyền thống giáo trình tâm lý học trong nước coi nhân cách là tổng thể phẩm chất có ý nghĩa xã hội, gồm cả đạo đức. Tâm lý học nhân cách theo hướng quốc tế thì tách phán xét đạo đức ra ngoài.
Ai đưa ra định nghĩa nhân cách nổi tiếng nhất?
Định nghĩa được trích nhiều nhất là của Gordon Allport trong cuốn sách năm 1937: nhân cách là sự tổ chức năng động bên trong cá nhân, gồm các hệ thống tâm – sinh lý quyết định cách người đó thích nghi riêng với môi trường. Ngày nay các định nghĩa ngắn hơn, nhưng vẫn giữ tinh thần ấy.
Nhân cách có thay đổi được không?
Có, nhưng chậm. Nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy phần lớn người ta trở nên điềm tĩnh hơn, có trách nhiệm hơn khi lớn tuổi, và trải nghiệm sống cũng góp phần. Nhân cách ổn định tương đối chứ không đóng băng.
Nhân cách có phải chỉ là tính cách không?
Trong nhiều tài liệu tiếng Anh, personality được dịch lúc là "nhân cách", lúc là "tính cách", nên hai chữ hay bị dùng lẫn. Nhiều giáo trình tiếng Việt thì coi tính cách là một bộ phận của nhân cách, bên cạnh khí chất, năng lực và xu hướng. Điều quan trọng là xác định người viết đang dùng theo nghĩa nào.
