Nét tính cách (trait) là một xu hướng tương đối bền vững để suy nghĩ, cảm xúc và hành động theo một hướng nào đó, như hay lo, thích giao du, làm việc có kế hoạch. Tâm lý học đo nét tính cách như đo chiều cao: mỗi người có một mức trên một thang liên tục, đa số nằm gần khoảng giữa, chứ không chia gọn thành "người cao" và "người thấp". Lý do không phải vì giới nghiên cứu thích phức tạp, mà vì dữ liệu thật trông như vậy.
Nét tính cách là gì, nói cho chính xác
Một nét tính cách có ba đặc điểm đi cùng nhau.
- Tương đối bền vững theo thời gian. Người hay lo năm ngoái, phần lớn khả năng năm nay vẫn hay lo hơn mức trung bình, dù có thể đã bớt đi chút ít.
- Hiện ra qua nhiều tình huống, tính trung bình. Không phải lúc nào cũng hiện, nhưng cộng dồn nhiều lần thì thấy rõ xu hướng.
- Khác nhau giữa người với người. Nét tính cách có ý nghĩa vì nó phân biệt người này với người kia. "Biết đói" không phải nét tính cách, vì ai cũng biết đói.
Chữ quan trọng nhất ở đây là "xu hướng". Một nét tính cách không nói người đó luôn luôn làm gì, chỉ nói người đó có khả năng cao hơn làm điều ấy so với người khác. Người có điểm hướng ngoại cao vẫn có những tối thứ Bảy chỉ muốn ở nhà; người rất ngăn nắp vẫn có lúc để bàn làm việc bề bộn.
Gordon Allport, người đặt nền cho cách tiếp cận này từ thập niên 1930, từng cùng Henry Odbert lục từ điển tiếng Anh và lọc ra khoảng 18.000 từ dùng để tả con người (công bố năm 1936). Con số ấy cho thấy ngôn ngữ đời thường đã có sẵn rất nhiều "nét" — việc của khoa học là tìm xem những từ nào thật ra nói về cùng một xu hướng, và đo xu hướng ấy cho đàng hoàng.
Giống chiều cao, không giống giới tính sinh học
Hình ảnh dễ hiểu nhất là chiều cao. Không ai chia dân số thành đúng hai nhóm "cao" và "thấp" rồi coi mọi người trong một nhóm giống nhau. Người ta biết chiều cao có đủ mức, phần đông quanh giữa, càng ra hai đầu càng ít người. Khi vẽ biểu đồ số người theo từng mức, ta được một đường cong hình chuông.
Với phần lớn nét tính cách đã được nghiên cứu, khi đo trên nhiều người, biểu đồ cũng có dáng gần hình chuông. Không thấy hai "ngọn núi" tách biệt kiểu "nhóm hướng nội ở đây, nhóm hướng ngoại ở kia". Các phân tích thống kê chuyên dùng để phát hiện xem một đặc điểm có chia thành loại thật hay không (gọi là phân tích taxometric) cũng cho kết quả tương tự: hầu hết đặc điểm tính cách là chiều liên tục.
Hệ quả trực tiếp: nếu cắt thang ở điểm giữa để chia hai nhóm, phần đông mọi người lại đứng ngay sát vạch cắt.
Chia nhóm làm mất gì
Thử một ví dụ tưởng tượng. Trên thang hướng ngoại từ 0 đến 100, lấy điểm 50 làm ranh giới.
| Người | Điểm hướng ngoại | Nếu chia nhóm |
|---|---|---|
| An | 49 | "Hướng nội" |
| Bình | 51 | "Hướng ngoại" |
| Chi | 92 | "Hướng ngoại" |
| Dũng | 8 | "Hướng nội" |
An và Bình gần như giống hệt nhau nhưng bị xếp vào hai nhóm "đối lập". Bình và Chi khác nhau rất xa nhưng lại cùng nhãn. Cách chia nhóm đã làm hai việc sai cùng lúc: phóng đại khác biệt nhỏ và xoá khác biệt lớn.
Còn một chuyện nữa: điểm đo nào cũng có sai số. Hôm nay An được 49, tuần sau làm lại có thể được 53 vì ngủ ngon hơn hoặc hiểu một câu hỏi theo cách khác. Trên thang, chênh 4 điểm là chuyện nhỏ. Với nhãn, An vừa "đổi từ hướng nội sang hướng ngoại" — nghe như một thay đổi lớn về con người, trong khi thực chất chẳng có gì thay đổi.
Trong thống kê, việc cắt một biến liên tục thành hai nhóm được biết là làm mất thông tin và giảm sức dự báo. Đó là lý do các nghiên cứu nghiêm túc về tính cách gần như luôn dùng điểm số gốc, không dùng nhãn.
Một điểm số tính cách được làm ra thế nào
Không có câu hỏi thần kỳ nào đo được tính cách. Điểm số đến từ nhiều câu cộng lại.
- Nhiều câu cho một nét. Một bảng hỏi tốt dùng vài câu, có khi hàng chục câu, cho cùng một nét, mỗi câu chạm một khía cạnh hơi khác: một câu kiểu "Thấy thoải mái khi bắt chuyện với người lạ"; một câu khác hỏi về mức năng lượng, một câu nữa về thích sự náo nhiệt.
- Thang đồng ý. Mỗi câu thường được trả lời trên thang 5 hoặc 7 mức, từ "hoàn toàn không đúng" tới "hoàn toàn đúng".
- Câu đảo chiều. Một số câu hỏi viết ngược hướng để giảm thói quen đồng ý với mọi thứ, khi chấm thì lật lại.
- So với nhóm chuẩn. Điểm thô được so với điểm của một nhóm lớn đã làm trước đó, đổi ra bách phân vị hoặc điểm chuẩn hoá.
Cách đọc bách phân vị: nếu kết quả ghi hướng ngoại ở bách phân vị 70, nghĩa là điểm của người đó cao hơn khoảng 70% người trong nhóm chuẩn. Không phải "70% hướng ngoại, 30% hướng nội" — một cách hiểu sai rất hay gặp. Và vì là so sánh, kết quả phụ thuộc nhóm chuẩn là ai: so với sinh viên Mỹ hay người trưởng thành Việt Nam có thể cho con số khác nhau.
Nét lớn, khía cạnh nhỏ
Một nét tính cách lớn thường gồm nhiều khía cạnh nhỏ hơn. Lấy hướng ngoại làm ví dụ: trong bảng hỏi NEO-PI-R của Paul Costa và Robert McCrae (1992), mỗi nét lớn được chia thành sáu khía cạnh, như sự nồng ấm, thích giao du, tính quyết đoán, mức năng động, tìm kiếm cảm giác mạnh, cảm xúc tích cực.
Hai người có cùng điểm hướng ngoại tổng có thể khác nhau ở khía cạnh: một người cao ở "quyết đoán" nhưng không mấy thích tiệc tùng, người kia thích đông vui nhưng không thích dẫn dắt. Đó là lý do đọc kết quả chi tiết thường hữu ích hơn nhìn một con số tổng. Mô hình Big Five và các khía cạnh của nó được bàn kỹ ở chuyên mục riêng.
Theo hướng ngược lại, các nét lớn cũng có thể gộp lên những yếu tố khái quát hơn nữa, nhưng càng lên cao càng khó diễn giải, nên năm nét là mức được dùng phổ biến nhất.
Vì sao nhãn vẫn hấp dẫn dù kém chính xác
Nếu thang đo tốt hơn, sao ai cũng thích nhãn? Có vài lý do dễ hiểu.
- Dễ nhớ. "Mình là người hướng nội" gọn hơn "mình ở khoảng bách phân vị 30 về hướng ngoại".
- Tạo cảm giác thuộc về. Nhãn cho ta một cộng đồng, những người "giống mình".
- Dễ kể chuyện. Nhãn biến tính cách thành câu chuyện có nhân vật, có xung đột ("hai kiểu người này hợp nhau không").
Không có gì sai khi dùng nhãn như cách nói tắt trong lúc trò chuyện. Vấn đề chỉ đến khi quên rằng đó là cách nói tắt — khi nhãn trở thành lý do để không thử điều gì mới ("mình hướng nội nên không thuyết trình được"), hoặc để đóng khung người khác.
Dùng ý tưởng "thang đo" trong đời thường
Nghĩ về tính cách như những thang đo có thể đổi cách ta nói chuyện với bản thân và với người khác.
- Đặt mình lên thang, không bỏ mình vào hộp. Thay vì "mình là người cẩu thả", thử "trong việc giấy tờ mình ở phía dưới mức trung bình, nhưng nấu ăn thì khá kỹ". Câu sau dài hơn nhưng đúng hơn.
- So với ai. Khi thấy mình "rất nhút nhát", hỏi lại: so với ai? So với người bạn hoạt ngôn nhất lớp thì ai cũng nhút nhát.
- Chấp nhận khoảng giữa. Phần lớn mọi người ở khoảng giữa phần lớn các thang. Đứng giữa không phải là "mờ nhạt", mà là linh hoạt hơn tuỳ tình huống.
- Đọc kết quả trắc nghiệm theo điểm, không theo chữ. Nếu một bảng hỏi chỉ trả về nhãn mà không cho biết điểm, thì đó là dấu hiệu nên đọc kết quả thận trọng.
Câu hỏi thường gặp
Nét tính cách là gì?
Nét tính cách là một xu hướng tương đối bền vững để suy nghĩ, cảm xúc và hành động theo một hướng nào đó, chẳng hạn hay lo hay thích giao du. Nó được đo như một mức trên thang liên tục và chỉ nói về khả năng, không nói người đó luôn luôn hành xử như vậy.
Vì sao tâm lý học không chia người thành các kiểu tính cách?
Vì khi đo trên nhiều người, phần lớn nét tính cách phân bố liên tục, đa số nằm gần giữa, không tách thành nhóm rõ rệt. Chia nhóm làm phóng đại khác biệt nhỏ giữa những người sát vạch và xoá khác biệt lớn giữa những người cùng nhóm.
Bách phân vị trong kết quả trắc nghiệm tính cách nghĩa là gì?
Bách phân vị cho biết điểm của một người cao hơn bao nhiêu phần trăm người trong nhóm so sánh. Bách phân vị 70 về hướng ngoại nghĩa là cao hơn khoảng 70% nhóm chuẩn, không có nghĩa là "70% hướng ngoại".
Nét tính cách và khía cạnh khác nhau thế nào?
Nét là mức khái quát, như hướng ngoại; khía cạnh là những phần nhỏ hơn bên trong nét đó, như sự nồng ấm, tính quyết đoán, thích cảm giác mạnh. Hai người cùng điểm nét có thể khác nhau khá nhiều ở các khía cạnh.
Người ở giữa thang có phải là không có tính cách rõ ràng?
Không. Nằm gần giữa thang là trường hợp phổ biến nhất, và thường có nghĩa người đó hành xử linh hoạt hơn tuỳ hoàn cảnh. Tính cách của họ vẫn hiện ra rõ qua tổ hợp nhiều thang và qua mục tiêu, câu chuyện riêng.
