Dán nhãn tính cách thành cái cớ là khi một từ mô tả xu hướng, như "hướng nội", "cầu toàn", "nóng tính", bị dùng để miễn trừ cho hành vi: "mình hướng nội nên không đi họp nhóm được", "tính mình thẳng nên nói vậy". Nhãn có ích khi giúp hiểu mình; nó thành cái cớ khi chặn mình thử điều mới hoặc chặn người khác nói lại. Tâm lý học nhân cách coi tính cách là xu hướng trên một thang, không phải giấy phép cho cách cư xử.
Từ "mô tả" tới "giấy miễn trừ"
Hãy nghe hai câu:
- "Mình hơi hướng nội, nên sau buổi họp lớp chắc mình sẽ về sớm để nghỉ."
- "Mình hướng nội, nên mình không đi họp lớp."
Câu đầu dùng nhãn để lên kế hoạch: biết mình dễ mệt ở chỗ đông, nên vẫn đi nhưng sắp xếp cho hợp. Câu sau dùng nhãn để khép lại: chưa thử đã biết không làm được. Cùng một từ, hai cách dùng rất khác nhau.
Những nhãn hay bị biến thành cái cớ thường là nhãn nghe "trung tính" hoặc thậm chí "đẹp": thẳng tính, cầu toàn, nghệ sĩ, sống nội tâm, hướng nội, cá tính mạnh. Vì nghe không xấu, người dùng ít khi thấy mình đang bào chữa.
Vì sao nhãn dễ bám chặt
Nhãn tiện cho trí nhớ
Bộ não thích tóm tắt. Một từ thay được cho hàng trăm lần quan sát, nên ta dùng nhãn cho người khác và cho mình. Cái giá là nhãn bỏ hết phần dao động: cùng một người lúc sôi nổi, lúc trầm; lúc chu đáo, lúc sơ ý. Nghiên cứu của William Fleeson (2001), ghi hành vi nhiều lần mỗi ngày, cho thấy mức dao động bên trong một người lớn gần bằng mức khác biệt giữa những người khác nhau. Nhãn xoá đi phần lớn bức tranh đó.
Nhãn tạo ra điều nó nói
Nhà xã hội học Robert Merton đặt tên lời tiên tri tự ứng nghiệm (self-fulfilling prophecy) năm 1948: một niềm tin, dù ban đầu sai, có thể dẫn tới hành vi làm nó thành đúng. Áp vào chuyện nhãn tính cách: tin mình "không giỏi giao tiếp" thì tránh các buổi gặp gỡ; tránh thì ít luyện; ít luyện thì gượng gạo thật; gượng gạo lại "chứng minh" cái nhãn. Vòng này chạy lặng lẽ, nhiều năm.
Nhãn trở thành bản sắc
Khi nhãn đi vào cách mình giới thiệu bản thân, trên mạng xã hội hay với bạn bè, nó không còn là mô tả nữa mà là một phần bản sắc. Hành động trái nhãn lúc đó gây cảm giác "không giống mình", thậm chí "giả tạo". Các nhóm trên mạng xoay quanh một nhãn (hướng nội, một nhóm MBTI nào đó) vừa cho cảm giác được hiểu, vừa vô tình làm nhãn cứng thêm.
Hướng nội: ví dụ rõ nhất
Hướng nội trong tâm lý học là một đầu của thang hướng ngoại – hướng nội: xu hướng ít tìm tới kích thích xã hội, thấy cần thời gian yên tĩnh để hồi sức sau khi giao tiếp nhiều. Nó không có nghĩa là nhút nhát, không có nghĩa là kém giao tiếp, cũng không có nghĩa là không thể nói trước đám đông.
Khi nhãn "hướng nội" bị dùng như cái cớ, có ba điều bị lẫn vào nhau:
| Điều thật sự là | Nhãn hay bị dùng để nói | Cách nói sát hơn |
|---|---|---|
| Xu hướng: cần nghỉ sau chỗ đông | "Mình không đi được" | "Mình đi được, nhưng cần về sớm" |
| Kỹ năng: nói chuyện với người lạ | "Mình hướng nội nên không biết bắt chuyện" | "Mình chưa quen bắt chuyện, cần luyện" |
| Cảm xúc: lo lắng khi bị đánh giá | "Mình hướng nội nên sợ thuyết trình" | "Mình lo khi phải thuyết trình" |
Ba cột cho ba hướng xử lý khác nhau: xu hướng thì sắp xếp, kỹ năng thì luyện, cảm xúc thì làm quen dần (và nếu lo âu nặng, kéo dài, ảnh hưởng cuộc sống thì gặp chuyên gia). Gom cả ba vào một nhãn khiến không xử lý được cái nào.
Khi người khác dùng nhãn với mình
Nhãn không chỉ do mình tự dán. Gia đình hay gắn nhãn từ bé: "đứa này nhát", "đứa này bướng", "con bé hay khóc". Thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp cũng vậy. Những nhãn ấy có thể theo người ta rất lâu, kể cả khi người đó đã thay đổi nhiều.
Ngược lại, chính ta cũng hay dùng nhãn để không phải đối thoại: "tính nó thế, nói làm gì", "sếp nóng tính mà". Nhãn ở đây cũng là cái cớ, chỉ là cái cớ để không nói chuyện thẳng về một hành vi cụ thể có thể thay đổi được.
Với trẻ em, nhãn càng đáng cân nhắc. Tính khí trẻ nhỏ có thật, nhưng nghiên cứu theo dõi lâu dài cho thấy nó chỉ dự báo một phần tính cách lúc lớn. Gọi một đứa trẻ là "nhút nhát" trước mặt người khác dễ làm trẻ tin và hành xử theo. Mô tả hoàn cảnh ("con cần thời gian làm quen chỗ mới") an toàn hơn gắn tính ("con nhát").
"Hành xử khác tính" có phải là giả tạo không
Nhà tâm lý học Brian Little đề xuất khái niệm nét tự do (free traits): con người có thể tạm hành xử trái xu hướng tự nhiên khi việc đó phục vụ một điều mình thật sự quan tâm. Một người hướng nội có thể đứng lớp sôi nổi vì yêu nghề dạy; một người rất thẳng có thể nói mềm mỏng vì thương người nghe. Theo Little, đó không phải giả tạo, mà là hành xử vì giá trị của mình. Ông chỉ lưu ý một điều: hành xử trái xu hướng lâu dài thì tốn sức, nên cần có "góc hồi phục" để trở lại trạng thái tự nhiên.
Nghiên cứu của Fleeson và cộng sự cũng thấy một điều bất ngờ: khi người ta được đề nghị cư xử hướng ngoại hơn trong một buổi thảo luận, phần đông, kể cả người tự nhận là hướng nội, báo cáo tâm trạng tốt lên chứ không tệ đi, ít nhất trong ngắn hạn. Kết quả này không có nghĩa nên ép người hướng nội sống như người hướng ngoại; nó chỉ cho thấy nhãn không quyết định hết những gì ta có thể làm và cảm thấy.
Dùng nhãn cho có ích
- Nói "hơi", "thường", "dễ". "Mình thường cần nghỉ sau chỗ đông" giữ được tính xu hướng, mở chỗ cho ngoại lệ.
- Tách xu hướng, kỹ năng, cảm xúc. Như bảng ở trên. Mỗi thứ có cách xử lý riêng.
- Hỏi "điều này giúp mình làm gì". Nhãn tốt dẫn tới một kế hoạch. Nhãn xấu dẫn tới một lời từ chối.
- Để ý ngoại lệ. Những lúc mình làm được điều "không giống mình" là bằng chứng nhãn chưa đủ rộng.
- Đừng dùng nhãn người khác để đóng cuộc nói chuyện. Nói về hành vi: "lúc anh nói to trong buổi họp, em khó trình bày tiếp" thay vì "anh nóng tính quá".
Đọc thêm
Cuốn Me, Myself, and Us (2014) của Brian Little viết dễ đọc về nét tự do và chuyện con người không bị nhốt trong tính cách của mình. Cuốn Quiet (2012) của Susan Cain có ích cho người hướng nội, nhưng nên đọc như lời mời hiểu mình, không như danh sách lý do để từ chối mọi thứ. Về khái niệm tiên tri tự ứng nghiệm, có thể tìm đọc mục về Robert Merton trong các sách nhập môn xã hội học.
Câu hỏi thường gặp
Dán nhãn tính cách là gì?
Là dùng một từ để tóm cả con người, như "hướng nội", "nóng tính", "cầu toàn", rồi coi từ đó như đặc điểm cố định. Nhãn có ích để hiểu nhanh, nhưng bỏ đi phần dao động rất lớn trong hành vi của mỗi người.
Người hướng nội có cần thay đổi để hướng ngoại hơn không?
Không cần. Hướng nội không phải khuyết điểm. Điều đáng cân nhắc chỉ là đừng để nhãn chặn mình làm những việc mình thật sự muốn hoặc cần làm; có thể làm theo cách hợp với mình, như đi rồi về sớm.
Hành xử trái với tính cách của mình có phải giả tạo không?
Theo Brian Little, hành xử trái xu hướng để phục vụ điều mình quan tâm, như yêu nghề hay thương người, là "nét tự do", không phải giả tạo. Chỉ cần lưu ý dành thời gian hồi phục vì việc đó tốn sức.
Vì sao không nên gắn nhãn tính cách cho trẻ?
Vì tính khí lúc nhỏ chỉ dự báo một phần tính cách lúc lớn, và nhãn nói trước mặt trẻ dễ thành điều trẻ tin về mình rồi hành xử theo. Mô tả hoàn cảnh và hành vi an toàn hơn gắn tính cho trẻ.
Làm sao biết mình đang dùng nhãn như cái cớ?
Hỏi xem nhãn đó dẫn tới một kế hoạch hay một lời từ chối. Nếu "mình là người như vậy" thường đi kèm "nên mình không làm", rất có thể nhãn đang làm việc của cái cớ.
