Sống chung với người khác tính, trong gia đình hay ở phòng trọ, dễ thở hơn khi ta chuyển bất đồng về tính cách thành thoả thuận về hành vi: giờ nào yên lặng, ai dọn gì, khách tới báo trước bao lâu. Tính cách khó đổi, nhưng hành vi trong nhà thì thương lượng được. Nghiên cứu về các mối quan hệ cũng cho thấy cách hai bên nói chuyện khi va chạm quan trọng hơn việc hai người giống hay khác tính nhau.
Giống tính có dễ sống chung hơn không
Câu "giống nhau mới hợp" nghe hợp lý, nhưng nghiên cứu cho kết quả khiêm tốn hơn. Ở các cặp vợ chồng, nhiều nghiên cứu tìm thấy mức giống nhau về tính cách chỉ liên quan khá yếu tới mức hài lòng trong quan hệ. Thứ dự báo mạnh hơn là đặc điểm của từng người: chẳng hạn, trung bình những người có mức bất ổn cảm xúc cao (dễ lo âu, dễ bực) hay báo cáo quan hệ kém êm hơn, bất kể người kia thế nào. Tổng quan của Benjamin Karney và Thomas Bradbury năm 1995 về hôn nhân là một trong những công trình hay được dẫn cho điểm này.
Nói cách khác, giống tính không đảm bảo êm, khác tính cũng không đảm bảo cãi nhau. Phần lớn chuyện xảy ra ở những điểm cụ thể mà hai người khác nhau và chưa có thoả thuận.
Những chỗ khác tính hay va nhau trong nhà
Năm chiều tính cách lớn (Big Five) giúp gọi tên những chỗ va chạm phổ biến. Mỗi chiều là một thang, ai cũng nằm đâu đó trên thang, và khác biệt chỉ thành vấn đề khi chung một không gian.
| Chỗ khác nhau | Va chạm thường gặp | Thoả thuận nên có |
|---|---|---|
| Mức ngăn nắp (tận tâm) | Một người thấy bếp "đủ sạch", người kia thấy bẩn | Định nghĩa "sạch" bằng việc cụ thể: rửa bát trong ngày, lau bếp sau khi nấu |
| Nhu cầu giao du (hướng ngoại) | Một người hay rủ bạn về, người kia cần yên | Báo trước khách tới, giới hạn số buổi, chừa một phòng hoặc khung giờ yên |
| Nhu cầu mới lạ (cởi mở) | Một người hay đổi chỗ đồ, thử nếp mới; người kia thích giữ nguyên | Hỏi trước khi đổi đồ chung; đồ riêng ai nấy quyết |
| Cách xử lý bất đồng (dễ chịu) | Một người nói thẳng ngay, người kia im rồi để bụng | Hẹn một lúc cố định để nói chuyện, không để dồn |
| Mức lo lắng (bất ổn cảm xúc) | Một người lo chuyện khoá cửa, tiền điện; người kia thấy phiền | Chia việc kiểm tra cho người hay lo, người kia không chê |
Phòng trọ: sống chung với người không chọn trước
Ở trọ chung, nhất là với người mới quen, khác biệt dễ va hơn trong gia đình vì chưa có lịch sử, chưa có tình thân để bỏ qua. Có vài nguyên tắc giúp bớt căng:
- Nói chuyện "luật nhà" ngay tuần đầu. Lúc chưa có gì bực mình là lúc dễ thoả thuận nhất. Chờ có chuyện mới nói, cảm xúc đã chen vào.
- Viết ra những thứ dễ quên. Lịch đổ rác, chia tiền điện nước, ai mua đồ dùng chung. Viết ra không phải vì nghi ngờ nhau, mà để khỏi phải nhắc.
- Thống nhất giờ yên lặng. Giờ ngủ, giờ học, giờ làm việc ở nhà khác nhau là nguồn va chạm số một ở phòng trọ.
- Thoả thuận về khách. Báo trước bao lâu, ngủ lại được không, mấy lần một tuần.
- Có lịch ngồi lại. Mỗi tháng một lần hỏi nhau "có gì đang khó chịu không". Nghe hơi trang trọng, nhưng tránh được chuyện dồn ba tháng rồi bùng.
Gia đình: sống chung với người mình không chọn và không đổi được
Trong gia đình, khác biệt tính cách thường đi kèm khác biệt thế hệ, vai vế và kỳ vọng. Bố mẹ quen một nếp, con cái lớn lên có nếp khác; anh chị em lớn lên cùng nhà nhưng mỗi người một tính, điều mà nghiên cứu về di truyền hành vi đã ghi nhận nhiều lần.
Vài điểm khác so với phòng trọ:
- Lịch sử dài làm nhãn cứng lại. "Thằng út nhà này bừa từ nhỏ" có thể vẫn được nói khi người đó đã ba mươi tuổi và sống gọn gàng. Khi bàn chuyện, nói về hành vi hiện tại, không lôi chuyện cũ.
- Vai vế khiến khó nói thẳng. Con cái khó góp ý bố mẹ, em khó góp ý anh chị. Thay vì "bố khó tính quá", có thể nói về nhu cầu của mình: "con cần buổi tối yên để làm việc, bố cho con đóng cửa phòng từ 9 giờ nhé".
- Không phải chuyện gì cũng cần thoả thuận. Có những khác biệt chỉ cần chấp nhận: mẹ hay lo, bố ít nói. Chọn vài điểm thật sự ảnh hưởng tới sinh hoạt để bàn; còn lại để yên.
Cách nói chuyện khi đã va chạm
Nhà nghiên cứu hôn nhân John Gottman, qua nhiều năm quan sát các cặp đôi trò chuyện trong phòng thí nghiệm, mô tả bốn kiểu phản ứng ông thấy hay đi kèm với quan hệ xấu đi: chỉ trích con người (thay vì phàn nàn về việc), khinh miệt, tự vệ và im lặng chặn cửa (rút khỏi cuộc nói chuyện). Dù nghiên cứu của Gottman làm với cặp đôi, các kiểu phản ứng này nhận ra được ở mọi kiểu sống chung.
Chỗ dễ áp dụng nhất là khác biệt giữa phàn nàn và chỉ trích:
- Phàn nàn (về việc): "Bát để từ tối qua tới giờ chưa rửa, sáng nay mình không có chỗ nấu."
- Chỉ trích (về người): "Bạn lúc nào cũng bừa, chẳng bao giờ nghĩ cho người khác."
Câu đầu cho người kia một việc cụ thể để sửa. Câu sau tấn công tính cách, khiến người kia gần như chắc chắn sẽ tự vệ. Gottman cũng nhấn mạnh cách mở lời nhẹ nhàng: cuộc nói chuyện bắt đầu thế nào thường kết thúc gần như thế.
Khi khác biệt là một lợi thế
Sống chung với người khác tính không chỉ là chịu đựng. Người hay lo nhớ khoá ga; người thoải mái giúp cả nhà bớt căng. Người thích giao du kéo mọi người ra ngoài; người thích ở nhà giữ cho căn phòng yên. Chia việc theo xu hướng, thay vì ép mọi người làm như nhau, nhiều khi lại khiến nhà vận hành tốt hơn. Điều kiện là mỗi bên thấy phần đóng góp của bên kia, thay vì chỉ thấy phần làm mình khó chịu.
Khi nào cần nhờ người ngoài
Có những va chạm vượt quá chuyện tính cách: lời nói xúc phạm lặp đi lặp lại, kiểm soát tiền bạc hay đi lại, đe doạ hoặc bạo lực. Đó không còn là "khác tính" mà là vấn đề an toàn. Khi đó nên tìm tới người có thể giúp: người thân tin cậy, chính quyền địa phương, các đường dây hỗ trợ, hoặc nhà tâm lý. Còn nếu căng thẳng kéo dài làm mình mất ngủ, lo âu, buồn bã nhiều tuần, gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần cũng là lựa chọn nên cân nhắc.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách của John Gottman, như The Seven Principles for Making Marriage Work (viết cùng Nan Silver); dù viết cho vợ chồng, phần về cách nói chuyện khi bất đồng dùng được cho cả nhà và phòng trọ.
Câu hỏi thường gặp
Hai người khác tính có sống chung được không?
Được. Nghiên cứu cho thấy mức giống nhau về tính cách chỉ liên quan khá yếu tới sự hài lòng khi sống chung. Điều quan trọng hơn là thoả thuận rõ về những việc cụ thể và cách hai bên nói chuyện khi va chạm.
Ở ghép với bạn khác tính nên thoả thuận những gì?
Nên thoả thuận ngay từ đầu về giờ yên lặng, chia việc dọn dẹp, chia tiền điện nước, đồ dùng chung và khách tới chơi. Viết ra những điều dễ quên và hẹn ngồi lại định kỳ để chỉnh.
Làm sao góp ý người nhà mà không cãi nhau?
Nói về một hành vi cụ thể và nhu cầu của mình thay vì nhận xét tính cách người kia. "Con cần buổi tối yên để làm việc" dễ được nghe hơn "bố khó tính quá".
Phàn nàn và chỉ trích khác nhau thế nào?
Phàn nàn nói về một việc cụ thể và hệ quả của nó; chỉ trích tấn công con người. John Gottman xem chỉ trích là một trong bốn kiểu phản ứng hay đi kèm quan hệ xấu đi, vì nó khiến người nghe tự vệ thay vì sửa.
Khi nào va chạm trong nhà không còn là chuyện khác tính?
Khi có xúc phạm lặp lại, kiểm soát, đe doạ hoặc bạo lực. Đó là vấn đề an toàn và nên tìm sự giúp đỡ từ người thân tin cậy, chính quyền địa phương, đường dây hỗ trợ hoặc chuyên gia.
