MBTI vẫn phổ biến dù bị giới khoa học phê bình vì nó đáp ứng những nhu cầu mà độ chính xác thống kê không đáp ứng được: một ngôn ngữ dễ nhớ để nói về mình, cảm giác được hiểu, một nhóm để thuộc về, và những bản mô tả không có ai là "kém". Thêm vào đó, nó thật sự chạm tới vài khác biệt có thật giữa con người, nên kết quả thường "nghe đúng", và được nâng đỡ bởi cả một hệ thống đào tạo, doanh nghiệp, rồi mạng xã hội.
Hiểu những lý do này không phải để chê người thích MBTI. Nó giúp tách phần MBTI làm tốt (gợi chuyện, gợi suy ngẫm) khỏi phần nó không làm được (đo chính xác, dự báo), để dùng cho đúng chỗ.
Lý do thứ nhất: ngôn ngữ dễ nhớ và dễ chia sẻ
Bốn chữ cái là một định dạng rất "gọn". Nó vừa một dòng tiểu sử, vừa một câu giới thiệu, vừa một bình luận dưới bài đăng. Nói "mình là ENFP" ngắn hơn nhiều so với "mình có điểm hướng ngoại cao vừa, cởi mở cao, dễ chịu trên trung bình, tận tâm thấp vừa".
Các bảng đo khoa học như Big Five cho thông tin chính xác hơn, nhưng năm con số phần trăm không dễ nhớ, cũng không dễ biến thành bản sắc. Một hệ thống dễ chia sẻ sẽ lan nhanh hơn một hệ thống đúng hơn — điều này đúng với nhiều thứ ngoài tâm lý học.
Lý do thứ hai: không ai bị "chấm điểm kém"
Isabel Briggs Myers thiết kế MBTI với tinh thần mỗi nhóm có điểm mạnh riêng — cuốn sách của bà tên là Gifts Differing, "những món quà khác nhau". MBTI cố ý không có thang nào đo những nét dễ gây khó chịu như mức dễ lo âu.
Kết quả là ai làm xong cũng nhận một chân dung dễ chịu. So với kinh nghiệm thường ngày của nhiều người với điểm số — thi cử, đánh giá công việc — đây là một trải nghiệm hiếm: được mô tả mà không bị xếp hạng. Không có gì ngạc nhiên khi nhiều người thấy thoải mái và muốn quay lại.
Lý do thứ ba: cảm giác "đúng quá"
Phần đúng thật
MBTI không phải đoán bừa. Câu hỏi hỏi trực tiếp về thói quen của người làm, và bốn thang tương ứng với bốn nét tính cách có thật trong mô hình Big Five. Một người thật sự thích yên tĩnh sẽ nhận chữ I, một người thật sự thích kế hoạch sẽ nhận chữ J. Phần "nghe đúng" này là có cơ sở.
Phần "đúng" do cách đọc
Nhưng cảm giác đúng còn đến từ cách viết bản mô tả. Những câu như "bạn có thể rất hoà đồng nhưng đôi khi cần thời gian một mình" đúng với gần như ai cũng được. Khi đọc một chân dung viết khéo về mình, người ta thường chú ý tới câu trúng và lướt qua câu trật. Hiện tượng chấp nhận mô tả chung chung như dành riêng cho mình đã được tâm lý học ghi nhận từ lâu; danh mục trắc nghiệm có bài nói kỹ hơn.
Vòng tự xác nhận
Sau khi biết mình là "người hướng nội", nhiều người bắt đầu để ý những lúc mình muốn ở một mình, và quên những lúc mình vui vẻ giữa đám đông. Kết quả MBTI vì thế được củng cố dần qua cách mình nhìn lại bản thân, chứ không chỉ qua bài làm.
Lý do thứ tư: cái cớ để hiểu người khác
Nhiều người kể rằng MBTI giúp họ bớt giận người thân hay đồng nghiệp. Khi biết người kia "thích chốt sớm" còn mình "thích để ngỏ", những va chạm cũ bỗng có lời giải thích không ai phải là người xấu. Đây là giá trị thật, dù không phải giá trị đo lường.
Điều thú vị là lợi ích này không phụ thuộc nhiều vào việc chữ cái có chính xác hay không. Nó đến từ việc hai người chịu ngồi xuống nói về khác biệt bằng một ngôn ngữ trung tính. Một khung khác chính xác hơn, nếu được dùng tương tự, có lẽ cũng mang lại lợi ích như vậy.
Lý do thứ năm: một hệ sinh thái lớn nâng đỡ
Từ thập niên 1970, MBTI được phát hành thương mại, kèm sách, tài liệu, chương trình đào tạo người trao kết quả và hội thảo. Nhiều doanh nghiệp, trường học, tổ chức đưa nó vào các buổi sinh hoạt nhóm. Khi một công cụ đã nằm trong quy trình của nhiều tổ chức, nó có sức ì: người được đào tạo tiếp tục dùng, người từng làm giới thiệu cho người khác.
Chính đơn vị phát hành cũng khuyến cáo không dùng MBTI để tuyển chọn nhân sự, nhưng việc dùng trong đào tạo và phát triển nhóm vẫn rất rộng. Chuyện MBTI trong tuyển dụng thuộc một chủ đề khác, không bàn ở đây.
Lý do thứ sáu: mạng xã hội và văn hoá đại chúng
Từ khoảng thập niên 2010, các trang trắc nghiệm miễn phí kiểu "16 nhóm" — nổi bật là 16Personalities — làm số người biết mã bốn chữ của mình tăng vọt. Trên mạng xã hội, các nhóm theo từng mã, các bức ảnh "các nhóm MBTI khi…", việc đoán mã của nhân vật phim, truyện trở thành một dòng nội dung riêng.
Ở Hàn Quốc, MBTI trở thành chủ đề trò chuyện rất phổ biến những năm gần đây, kể cả trong giới giải trí, và làn sóng này lan sang nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Khi một hệ thống trở thành một phần của văn hoá đại chúng, người ta làm nó không phải vì tin vào khoa học mà vì muốn tham gia câu chuyện chung.
Bảng tóm tắt: nhu cầu và cái giá
| Nhu cầu MBTI đáp ứng | Cái giá nếu dùng quá tay |
|---|---|
| Ngôn ngữ ngắn gọn để nói về mình | Mất thông tin về mức độ; người ở giữa bị ép vào một phía |
| Được mô tả mà không bị chấm điểm | Bỏ qua mặt cảm xúc, nơi nhiều người cần hỗ trợ |
| Cảm giác được thấu hiểu | Dễ tin cả những câu chung chung, tự xác nhận |
| Cái cớ để nói về khác biệt | Dễ thành nhãn để đổ lỗi ("tại mình là P mà") |
| Thuộc về một cộng đồng | Định kiến giữa các nhóm, đoán mã người khác rồi phán |
Thích MBTI mà vẫn tỉnh táo
Không cần bỏ MBTI để có cái nhìn khoa học. Chỉ cần vài thói quen:
- Dùng để mở đầu, không để kết thúc. Mã MBTI là câu hỏi "vì sao mình như vậy", không phải câu trả lời.
- Nói mức độ. "Mình hơi nghiêng về N" thay vì "mình là N nên…".
- Đừng đoán mã người khác để phán xét. Mô tả hành vi cụ thể ("anh ấy hay chốt kế hoạch sớm") có ích hơn gắn chữ cái.
- Đừng quyết chuyện lớn bằng mã. Chọn ngành, chọn người yêu, chọn bạn cần nhiều thông tin hơn bốn chữ cái.
- Nếu tò mò, làm thêm Big Five. So hai kết quả sẽ thấy MBTI đúng ở đâu và thiếu ở đâu.
Người muốn đọc kỹ hơn về hiện tượng MBTI có thể tìm The Personality Brokers (2018) của Merve Emre, một cuốn sách vừa kể lịch sử vừa phân tích vì sao công cụ này bám rễ sâu trong đời sống Mỹ, và đặt cạnh các bài giới thiệu Big Five trong giáo trình tâm lý học nhập môn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao MBTI phổ biến như vậy?
MBTI dễ nhớ, dễ chia sẻ, không có nhóm nào bị mô tả xấu và cho người làm cảm giác được thấu hiểu. Nó còn được nâng đỡ bởi hệ thống đào tạo, doanh nghiệp và gần đây là mạng xã hội.
Vì sao kết quả MBTI thường "đúng" với mình?
Một phần vì MBTI thật sự đo được vài nét tính cách có thật. Phần khác vì bản mô tả viết theo lối chân dung, có nhiều câu đúng với hầu hết mọi người, và người đọc thường chú ý câu trúng hơn câu trật.
Thích MBTI có sao không?
Không sao. MBTI có ích để mở đầu trò chuyện về khác biệt và suy ngẫm về bản thân. Chỉ nên tránh dùng nó như kết luận khoa học hay để phán xét người khác.
Vì sao MBTI nổi ở Hàn Quốc và Việt Nam?
Ở Hàn Quốc, MBTI thành chủ đề trò chuyện phổ biến những năm gần đây, kể cả trong giới giải trí, rồi lan sang nhiều nước châu Á. Các trang trắc nghiệm miễn phí và mạng xã hội giúp việc biết và chia sẻ mã bốn chữ trở nên rất dễ.
Có nên dùng MBTI trong nhóm làm việc không?
Có thể dùng như ngôn ngữ chung để bàn cách phối hợp, miễn là không biến chữ cái thành nhãn hay căn cứ phân việc cứng nhắc. Chính đơn vị phát hành MBTI khuyến cáo không dùng nó để tuyển chọn nhân sự.