MBTI có một phần đứng được về mặt khoa học và một phần không. Bốn thang đo của nó đo được những khác biệt có thật giữa người với người, và các thang này tương ứng khá rõ với nét tính cách trong mô hình Big Five. Nhưng việc chia mỗi thang làm hai nửa, xếp người vào 16 nhóm cố định, cùng lý thuyết "chức năng nhận thức" phía sau, thì bị giới nghiên cứu tâm lý phê bình từ nhiều thập niên.
Câu hỏi "MBTI có khoa học không" vì vậy nên tách nhỏ: khoa học ở chỗ nào, thiếu ở chỗ nào, và điều đó có ý nghĩa gì với người đã làm bài. Bài này không chế giễu người thích MBTI; mục đích là để người đọc biết nên tin nó tới đâu.
Giới nghiên cứu đánh giá một bài trắc nghiệm bằng gì
Trước khi khen chê, cần biết thước đo. Trong đo lường tâm lý, một công cụ tốt phải qua được mấy câu hỏi chính:
- Độ tin cậy (reliability): các câu hỏi trong cùng một thang có đo cùng một thứ không, và làm lại sau một thời gian có ra gần giống không?
- Độ hiệu lực (validity): công cụ có đo đúng thứ nó tuyên bố không? Điểm số có liên hệ với hành vi thật, với các thước đo khác không?
- Cấu trúc: dữ liệu thật có chia ra đúng các chiều mà lý thuyết nói không?
- Giá trị dự báo: biết kết quả có giúp đoán trước điều gì quan trọng hơn là đoán bừa không?
Bài "Trắc nghiệm tính cách đáng tin cỡ nào" trong danh mục trắc nghiệm giải thích kỹ các khái niệm này. Ở đây chỉ áp chúng vào MBTI.
Những điểm MBTI làm được
Bốn thang đo có độ nhất quán chấp nhận được
Khi xét từng thang dưới dạng điểm liên tục (bao nhiêu điểm nghiêng về E, bao nhiêu về I), các câu hỏi trong mỗi thang khá ăn khớp với nhau. Nhiều nghiên cứu, kể cả từ người phê bình, ghi nhận độ nhất quán nội tại của từng thang ở mức tương đương nhiều bảng hỏi tính cách khác.
Bốn thang tương ứng với nét tính cách có thật
Năm 1989, Robert McCrae và Paul Costa — hai tác giả chính của bảng đo NEO theo mô hình Big Five — công bố bài nghiên cứu diễn giải lại MBTI từ góc nhìn năm nhân tố. Họ thấy thang E/I của MBTI gắn rõ với nét hướng ngoại, S/N gắn với cởi mở với trải nghiệm, T/F gắn với nét dễ chịu, J/P gắn với nét tận tâm. Kết luận của họ khá công bằng: MBTI đo được bốn trong năm chiều lớn của tính cách, nhưng nên hiểu theo kiểu thang liên tục chứ không theo kiểu nhóm.
Dễ hiểu và không làm người ta tổn thương
Ngôn ngữ của MBTI tránh từ tiêu cực. Với mục đích mở đầu một cuộc trò chuyện về khác biệt trong nhóm làm việc hay trong gia đình, điều này có giá trị thật, dù không phải giá trị khoa học.
Những điểm bị phê bình nhiều nhất
Chia đôi một thang liên tục
Đây là lời chê chính. Khi đo hướng ngoại hay hướng nội trên một số lớn người, điểm số thường dồn ở khoảng giữa và thưa dần về hai đầu, không chia thành hai đỉnh riêng biệt. Nghĩa là phần đông mọi người nằm gần vạch giữa. MBTI lại cắt đúng vạch giữa đó: người hơn vạch một chút thành I, người kém vạch một chút thành E. Hai người gần như giống nhau nhận hai chữ cái khác nhau, trong khi hai người rất khác nhau (một người sát vạch, một người ở tận đầu thang) lại cùng chữ.
Lý thuyết kiểu cho rằng có "kiểu" thật, như một loại tồn tại riêng. Nếu vậy, dữ liệu phải có hai cụm tách rời. Phần lớn phân tích không tìm thấy hai cụm như thế.
Làm lại dễ ra nhóm khác
Vì nhiều người nằm sát vạch, chỉ cần tâm trạng hay hoàn cảnh hôm làm bài hơi khác là chữ cái đổi. Một số tổng quan độc lập nêu rằng khi làm lại sau vài tuần, tỉ lệ người nhận mã bốn chữ khác có thể lên tới khoảng một nửa; số liệu từ đơn vị phát hành thì khả quan hơn. Dù con số chính xác còn bàn, điểm chung là: từng thang khá ổn định, còn mã bốn chữ ghép lại thì kém ổn định hơn nhiều. Bài "Làm lại MBTI ra kết quả khác" trong danh mục này giải thích cơ chế.
Thiếu chiều bất ổn cảm xúc
Trong mô hình Big Five, bất ổn cảm xúc (neuroticism — mức độ dễ lo âu, dễ buồn, dễ căng thẳng) là một trong những nét dự báo nhiều điều nhất về đời sống, từ mức hài lòng tới sức khoẻ. MBTI không có thang nào cho nét này. Đây là chủ ý của người làm ra nó (muốn mọi kết quả đều tích cực), nhưng hệ quả là bức tranh thiếu một mảng lớn.
Lý thuyết chức năng ít bằng chứng
Phần "chức năng chủ đạo, phụ trợ" (Ni, Fe, Ti…) mà nhiều người trên mạng say mê là phần ít được kiểm chứng nhất. Bảng hỏi chỉ đo bốn cặp sở thích; thứ tự chức năng được suy ra theo quy tắc, không đo trực tiếp. Các nghiên cứu cố tìm bằng chứng cho động lực học kiểu cho kết quả yếu hoặc trái chiều.
Giá trị dự báo hạn chế
Biết mã MBTI của một người không giúp đoán tốt họ sẽ làm việc hiệu quả ra sao. Đầu thập niên 1990, một báo cáo của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Mỹ xem xét nhiều kỹ thuật nâng cao hiệu suất con người và kết luận chưa đủ bằng chứng để dùng MBTI trong tư vấn nghề nghiệp. Năm 1993, nhà tâm lý học David Pittenger viết một bài tổng quan nổi tiếng trên tạp chí Review of Educational Research, chỉ ra những vấn đề trên và khuyên thận trọng. Chính đơn vị phát hành MBTI cũng khuyến cáo không dùng công cụ này để tuyển chọn nhân sự.
Bảng tóm tắt: khen gì, chê gì
| Khía cạnh | Đánh giá chung của giới nghiên cứu |
|---|---|
| Từng thang đo dạng điểm liên tục | Khá ổn: nhất quán nội tại chấp nhận được, tương ứng với nét Big Five |
| Chia thành hai phía, 16 nhóm | Yếu: dữ liệu không có cụm tách rời, người sát vạch bị xếp tuỳ hứng |
| Ổn định khi làm lại | Thang đo khá ổn; mã bốn chữ hay đổi |
| Độ bao phủ | Thiếu chiều bất ổn cảm xúc |
| Lý thuyết chức năng nhận thức | Ít bằng chứng hỗ trợ |
| Dự báo hiệu quả công việc | Yếu; không dùng để tuyển chọn |
| Dùng mở đầu trò chuyện về khác biệt | Có ích nếu không biến thành nhãn |
Vì sao không gọi thẳng MBTI là "giả khoa học"
Trên mạng, nhiều bài gọi MBTI là "giả khoa học", đặt ngang hàng với cung hoàng đạo. Cách nói này quá tay. Cung hoàng đạo gán tính cách theo ngày sinh, không có cơ sở khoa học và không đo gì ở chính người đó. MBTI thì hỏi trực tiếp người làm về thói quen và sở thích của họ, và các câu trả lời thực sự liên hệ với những nét tính cách đo được bằng công cụ khác.
Cách nói chính xác hơn: MBTI là một bảng hỏi đo được vài chiều tính cách có thật, nhưng đóng gói kết quả theo cách làm mất thông tin và tạo cảm giác chắc chắn hơn thực tế. Vấn đề nằm ở việc chia nhóm và ở cách người ta dùng kết quả, nhiều hơn là ở những câu hỏi.
Ngược lại, cũng không nên nói MBTI "đã được khoa học chứng minh" chỉ vì nó phổ biến, có tài liệu kỹ thuật dày hay được nhiều công ty dùng. Mức phổ biến không phải bằng chứng.
Đã làm MBTI rồi thì nên dùng kết quả thế nào
- Đổi chữ cái thành câu mô tả có mức độ. Thay vì "mình là ENFJ", thử nói "mình nghiêng khá rõ về hướng ngoại, hơi nghiêng về trực giác". Câu dài hơn nhưng đúng hơn.
- Chú ý cặp nào sát vạch. Ở cặp đó, cả hai mô tả đều có thể đúng với mình một phần.
- Đừng để mã quyết định chuyện lớn. Chọn ngành, chọn việc, chọn người yêu dựa trên mã MBTI là dựa trên nền yếu nhất của công cụ.
- Nếu muốn một bức tranh có căn cứ hơn, làm thêm một bảng đo Big Five từ kho câu hỏi công khai của giới nghiên cứu (như IPIP) và so sánh. Hai kết quả thường gặp nhau ở bốn chiều, và Big Five cho thêm chiều thứ năm.
Đọc thêm từ đâu
Phía bênh vực, có thể đọc tài liệu kỹ thuật và sách của chính những người làm ra MBTI, như Gifts Differing của Isabel Briggs Myers. Phía phê bình, bài của McCrae và Costa (1989) và bài tổng quan của Pittenger (1993) là hai điểm xuất phát hay được trích. Với độc giả phổ thông, cuốn The Personality Brokers (2018) của Merve Emre kể lịch sử MBTI kèm các tranh cãi, đọc như một câu chuyện. Phần nhân cách trong các giáo trình nhập môn tâm lý học cũng thường có một đoạn đánh giá MBTI ngắn gọn, đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
MBTI có chính xác không?
Bốn thang đo của MBTI đo được những khác biệt có thật và tương ứng với bốn nét của mô hình Big Five. Nhưng việc chia mỗi thang làm hai và xếp người vào 16 nhóm làm mất thông tin, nên mã bốn chữ kém chính xác hơn những gì nhiều người nghĩ.
MBTI có phải giả khoa học không?
Gọi thẳng là giả khoa học là quá tay, vì MBTI hỏi trực tiếp về hành vi và đo được vài chiều tính cách thật. Tuy vậy, cách chia nhóm và lý thuyết chức năng phía sau thiếu bằng chứng, nên MBTI không được giới nghiên cứu nhân cách dùng làm công cụ chính.
Vì sao giới tâm lý học phê bình MBTI?
Các lời phê bình chính gồm: chia đôi một thang liên tục, làm lại dễ ra nhóm khác, thiếu chiều bất ổn cảm xúc, lý thuyết chức năng ít bằng chứng và dự báo hiệu quả công việc yếu.
MBTI có dùng để tuyển dụng được không?
Chính đơn vị phát hành MBTI khuyến cáo không dùng công cụ này để tuyển chọn nhân sự. Mã MBTI không dự báo tốt hiệu quả làm việc của một người.
Nên dùng gì thay MBTI nếu muốn kết quả có căn cứ?
Các bảng đo theo mô hình Big Five, chẳng hạn từ kho câu hỏi công khai IPIP, được giới nghiên cứu dùng rộng rãi hơn. Chúng cho điểm trên thang liên tục ở năm chiều thay vì xếp vào nhóm.
