MBTI (Myers–Briggs Type Indicator) là một bảng hỏi tự khai chia người làm 16 nhóm, mỗi nhóm ghi bằng bốn chữ cái như INFP hay ESTJ. Bốn chữ cái đến từ bốn cặp lựa chọn: hướng ngoại – hướng nội (E/I), giác quan – trực giác (S/N), lý trí – cảm xúc (T/F), nguyên tắc – linh hoạt (J/P). Công cụ do hai mẹ con người Mỹ Katharine Briggs và Isabel Briggs Myers xây dựng từ thập niên 1940, dựa trên cuốn Các kiểu tâm lý (1921) của Carl Jung.
Hiểu MBTI cho đúng cần tách ba thứ: bốn cặp chữ cái nói gì, ý tưởng phía sau (Jung và "chức năng nhận thức"), và giới hạn của việc chia người thành nhóm. Bài này đi lần lượt từng phần. Chuyện MBTI có khoa học không được bàn kỹ ở một bài riêng trong cùng danh mục.
Bốn cặp chữ cái nghĩa là gì
MBTI hỏi người làm về những lựa chọn quen thuộc: thích làm việc một mình hay cùng nhóm, để ý chi tiết cụ thể hay bức tranh lớn, quyết định theo lý lẽ hay theo cảm nhận về con người, thích mọi thứ được chốt sớm hay để ngỏ. Mỗi câu nghiêng về một phía của một cặp. Cộng lại, người làm được xếp vào phía nhiều điểm hơn ở cả bốn cặp.
| Cặp | Chữ cái | Câu hỏi cốt lõi | Cách hiểu dễ nhầm |
|---|---|---|---|
| Hướng ngoại – Hướng nội | E / I | Năng lượng và sự chú ý hướng ra thế giới bên ngoài hay vào bên trong? | I không có nghĩa là nhút nhát; E không có nghĩa là nói nhiều |
| Giác quan – Trực giác | S / N | Thu nhận thông tin qua dữ kiện cụ thể hay qua quy luật, khả năng, ý nghĩa ngầm? | N không có nghĩa là "thông minh hơn"; S không có nghĩa là thiếu sáng tạo |
| Lý trí – Cảm xúc | T / F | Khi quyết định, ưu tiên logic khách quan hay giá trị và tác động lên con người? | F không có nghĩa là dễ khóc hay thiếu lý lẽ |
| Nguyên tắc – Linh hoạt | J / P | Thích sống có kế hoạch, chốt việc sớm hay để ngỏ, tuỳ cơ ứng biến? | J không phải "phán xét người khác"; P không phải lười |
Vì sao trực giác ký hiệu là N? Vì chữ I đã dành cho hướng nội (Introversion), nên trực giác (iNtuition) lấy chữ thứ hai. Tên tiếng Anh gốc của cặp cuối là Judging – Perceiving, dịch sát là "phán đoán – tri giác". Tiếng Việt hay dịch thoáng thành "nguyên tắc – linh hoạt" cho dễ hiểu, nhưng cần nhớ đây là cách dịch đời thường, không phải nghĩa kỹ thuật.
Mười sáu nhóm từ đâu ra
Bốn cặp, mỗi cặp hai lựa chọn, nhân lên là 2 × 2 × 2 × 2 = 16 tổ hợp. Mười sáu mã gồm: ISTJ, ISFJ, INFJ, INTJ, ISTP, ISFP, INFP, INTP, ESTP, ESFP, ENFP, ENTP, ESTJ, ESFJ, ENFJ, ENTJ. Mỗi mã đi kèm một bản mô tả dài vài trang, viết theo kiểu chân dung: người thuộc nhóm này thường quan tâm gì, làm việc ra sao, dễ căng thẳng vì điều gì.
Những biệt danh như "Nhà kiến trúc", "Người hoà giải", "Nhà vận động" mà người Việt hay thấy trên mạng phần lớn không đến từ MBTI chính thức mà từ trang 16Personalities, một hệ khác có cách tính riêng. Bài "16Personalities khác MBTI chính thức thế nào" trong danh mục này nói rõ sự khác nhau.
Ý tưởng gốc từ Carl Jung
Năm 1921, bác sĩ tâm thần Thuỵ Sĩ Carl Jung xuất bản Psychologische Typen (bản tiếng Anh Psychological Types ra năm 1923). Jung đề xuất hai thái độ — hướng ngoại (ông viết extravert) và hướng nội — kết hợp với bốn chức năng tâm lý: cảm giác, trực giác, suy nghĩ, cảm xúc. Hai thái độ nhân bốn chức năng cho ra tám kiểu.
Jung coi đây là khung để hiểu bệnh nhân và hiểu sự khác biệt giữa người với người, không phải một bài trắc nghiệm. Ông cũng nhấn mạnh rằng kiểu thuần tuý hiếm gặp, phần lớn người ta là pha trộn. Chính ông không xây dựng bảng hỏi nào để đo các kiểu này.
Katharine Briggs và Isabel Myers làm hai việc với ý tưởng của Jung. Thứ nhất, họ biến nó thành bảng hỏi cho người bình thường tự làm. Thứ hai, họ làm rõ thêm một chiều mà Jung chỉ ngụ ý: chiều J/P, cho biết chức năng nào của một người được dùng để đối diện thế giới bên ngoài. Nhờ chiều thứ tư này mà tám kiểu của Jung thành mười sáu nhóm.
"Chức năng nhận thức" và thứ tự ưu tiên
Phía sau bốn chữ cái có một lớp lý thuyết ít người để ý, gọi là động lực học kiểu (type dynamics). Theo lớp này, mỗi nhóm có một chức năng "chủ đạo" và một chức năng "phụ trợ", mỗi chức năng mang hướng trong hoặc hướng ngoài.
Lấy ví dụ INTJ. Theo cách giải thích của Myers, chức năng chủ đạo của INTJ là trực giác hướng nội (thường viết tắt Ni), chức năng phụ trợ là suy nghĩ hướng ngoại (Te). Cùng bốn chữ cái gần giống, ENTJ lại được mô tả có chủ đạo là Te, phụ trợ là Ni. Nghĩa là trong lý thuyết, đổi một chữ cái không chỉ đổi một nét mà đổi cả "cấu trúc" của nhóm.
Trên các diễn đàn, nhiều người say mê lớp này, bàn về Ni, Fe, Ti, Se như những bộ phận của tâm trí. Cần biết rằng đây là phần lý thuyết ít được nghiên cứu xác nhận nhất của MBTI. Bảng hỏi chính thức đo bốn cặp sở thích; còn thứ tự chức năng được suy ra từ bốn chữ cái theo quy tắc của lý thuyết, chứ không đo trực tiếp.
Bảng hỏi chính thức trông thế nào
MBTI chính thức hiện do The Myers-Briggs Company (trước đây là Consulting Psychologists Press, viết tắt CPP) phát hành. Bản phổ biến gồm gần một trăm câu, phần lớn ở dạng chọn một trong hai: hai từ hoặc hai cách hành xử, người làm chọn cái hợp với mình hơn. Có cả bản dài hơn cho ra kết quả chi tiết ở từng khía cạnh nhỏ trong mỗi cặp.
Theo hướng dẫn của chính đơn vị phát hành, kết quả MBTI chính thức nên được trao lại qua một buổi trao đổi với người đã được đào tạo, và người làm được mời tự xác nhận "nhóm phù hợp nhất" của mình chứ không nhận nguyên con số máy tính ra. Đơn vị phát hành cũng khuyến cáo không dùng MBTI để tuyển chọn nhân sự.
Ngoài bốn chữ cái, kết quả còn có một chỉ số gọi là độ rõ của sở thích (preference clarity): cho biết người làm nghiêng về một phía mạnh hay chỉ nhích qua vạch giữa. Đây là con số đáng đọc nhất mà nhiều người bỏ qua. Một người nghiêng rất rõ về I khác hẳn một người chỉ hơn vạch một chút, dù cả hai cùng nhận chữ I.
Bốn chữ cái không nói lên điều gì
Đọc mô tả nhóm thì dễ thấy mình trong đó, nhưng có mấy điều MBTI không đo và không nên được hiểu là đo:
- Không đo năng lực. Một người nhóm T không suy luận giỏi hơn người nhóm F. Chiều T/F hỏi về điều người ta ưu tiên khi quyết định, không hỏi khả năng.
- Không đo mức độ khoẻ mạnh tâm lý. Không nhóm nào "ổn định" hơn hay "bất ổn" hơn. MBTI cũng không có chiều nào tương ứng với nét bất ổn cảm xúc trong mô hình Big Five.
- Không đo đạo đức. Không nhóm nào tốt hơn, tử tế hơn, đáng tin hơn.
- Không quyết định nghề. Trong mỗi nghề đều có người thuộc đủ các nhóm.
- Không cố định suốt đời theo nghĩa tuyệt đối. Làm lại sau một thời gian, khá nhiều người nhận mã khác, nhất là ở cặp mình nghiêng nhẹ.
Myers đặt tên cuốn sách tổng kết của mình là Gifts Differing (1980), lấy ý "những món quà khác nhau": nhóm nào cũng có điểm mạnh riêng. Tinh thần này là lý do nhiều người thấy MBTI dễ chịu. Nó cũng là lý do bản mô tả nhóm nào đọc lên cũng thấy dễ nghe.
Đọc kết quả MBTI cho tỉnh táo
Với người đã làm MBTI hoặc một bài tương tự trên mạng, vài cách đọc sau giúp kết quả có ích hơn:
- Nhìn độ nghiêng trước khi nhìn chữ cái. Cặp nào sát vạch giữa thì coi như chưa rõ. Nói "mình hơi nghiêng về J" chính xác hơn "mình là J".
- Đọc mô tả như gợi ý, không như bản án. Gạch dưới những câu đúng với mình và cả những câu sai. Câu sai cũng là thông tin.
- Hỏi người hay gặp mình. Bạn thân, đồng nghiệp thường thấy những thói quen mà mình không để ý.
- Dùng để nói chuyện, không dùng để kết luận. "Mình thích chốt kế hoạch sớm, còn bạn thích để ngỏ" là câu mở đầu tốt cho việc chia việc trong nhóm. "Bạn là P nên bừa bộn" là câu đóng cửa.
- Đừng dùng để phán người khác. Đoán mã của người quen rồi giải thích mọi hành vi của họ bằng mã đó là cách nhanh nhất để hiểu sai họ.
MBTI trong bức tranh rộng hơn
Trong tâm lý học nhân cách học thuật, khung được dùng nhiều nhất hiện nay là mô hình năm nét lớn (Big Five), đo tính cách trên các thang liên tục thay vì chia nhóm. Nghiên cứu của Robert McCrae và Paul Costa năm 1989 cho thấy bốn cặp của MBTI tương ứng khá rõ với bốn trong năm nét của Big Five — chỉ thiếu nét bất ổn cảm xúc. Nói cách khác, MBTI chạm vào những khác biệt có thật giữa con người, nhưng cách đóng gói thành nhóm thì gây nhiều tranh cãi.
Ngoài MBTI còn có những hệ phân loại khác khá quen thuộc: Enneagram chín kiểu, DISC bốn phong cách, hay cách nói "tính cách kiểu A, kiểu B". Mỗi hệ có nguồn gốc và mức độ được kiểm chứng khác nhau. Các bài khác trong danh mục này đi lần lượt từng hệ.
Người muốn đọc thêm từ gốc có thể tìm cuốn Gifts Differing của Isabel Briggs Myers và Peter Myers để thấy cách chính người làm ra MBTI giải thích công cụ của mình, rồi đọc phần về nhân cách trong một giáo trình nhập môn tâm lý học (chẳng hạn Psychology của David Myers — không họ hàng gì với Isabel Myers) để thấy giới nghiên cứu nhìn MBTI ra sao.
Câu hỏi thường gặp
MBTI là viết tắt của gì?
MBTI là viết tắt của Myers–Briggs Type Indicator, tạm dịch "Chỉ báo kiểu Myers–Briggs". Tên lấy theo hai người xây dựng công cụ là Isabel Briggs Myers và mẹ bà, Katharine Cook Briggs.
16 nhóm tính cách MBTI gồm những nhóm nào?
Mười sáu nhóm là mọi tổ hợp của bốn cặp chữ cái E/I, S/N, T/F, J/P, ví dụ ISTJ, INFP, ENTP, ESFJ. Mỗi nhóm có một bản mô tả về cách quan tâm, làm việc và ra quyết định thường gặp.
Chữ N trong MBTI nghĩa là gì?
N là trực giác (Intuition), lấy chữ thứ hai vì chữ I đã dùng cho hướng nội. Người nghiêng về N thường chú ý tới quy luật, khả năng và ý nghĩa ngầm hơn là dữ kiện cụ thể trước mắt.
J và P trong MBTI khác nhau thế nào?
J (Judging) chỉ xu hướng thích kế hoạch, chốt việc sớm; P (Perceiving) chỉ xu hướng thích để ngỏ, linh hoạt theo tình hình. J không có nghĩa là hay phán xét người khác, P không có nghĩa là lười hay thiếu trách nhiệm.
Nhóm MBTI nào tốt nhất?
Không có nhóm nào tốt nhất. Ngay người làm ra MBTI cũng nhấn mạnh mỗi nhóm có điểm mạnh riêng, và MBTI không đo năng lực, đạo đức hay sức khoẻ tâm lý.
MBTI có phải do Carl Jung tạo ra không?
Không. Jung đưa ra lý thuyết các kiểu tâm lý năm 1921 nhưng không làm bảng hỏi nào. MBTI do Katharine Briggs và Isabel Myers xây dựng dựa trên ý tưởng của Jung, bắt đầu từ đầu thập niên 1940.
