Làm lại MBTI ra kết quả khác: vì sao mã bốn chữ hay thay đổi khi đo lại

Làm lại MBTI mà ra nhóm khác là chuyện rất thường gặp, không phải do người làm "chưa hiểu mình" hay làm sai. Nguyên nhân chính nằm ở cách công cụ được thiết kế: mỗi chiều tính cách là một thang liên tục, phần đông mọi người đứng gần vạch giữa, mà MBTI lại cắt đôi đúng vạch đó. Chỉ cần điểm nhích qua lại một chút giữa hai lần làm là một chữ cái đổi, và mã bốn chữ đổi theo.

Bài này giải thích cơ chế đó bằng ví dụ dễ hình dung, nói qua các con số thường được nhắc, và gợi ý cách đọc kết quả khi mỗi lần làm ra một mã.

Độ ổn định khi đo lại là gì

Trong đo lường tâm lý, người ta gọi tính chất này là độ tin cậy đo lại (test–retest reliability): cùng một người, làm cùng một bài ở hai thời điểm cách nhau vài tuần hay vài tháng, kết quả giống nhau tới đâu. Với những đặc điểm được cho là khá bền như tính cách, một công cụ tốt phải cho kết quả gần nhau giữa hai lần đo, vì trong vài tuần con người không đổi bao nhiêu.

Có hai cách xét độ ổn định của MBTI, và chúng cho hai câu trả lời khác nhau:

• Xét điểm của từng thang (ví dụ điểm nghiêng về hướng nội): điểm lần đầu và lần sau tương quan khá chặt. Ở mức này MBTI không thua nhiều bảng hỏi tính cách khác.
• Xét mã bốn chữ: độ ổn định thấp hơn hẳn. Để giữ nguyên mã, người làm phải giữ nguyên cả bốn chữ cái; chỉ cần một chữ lật là thành nhóm khác.

Vì sao điểm gần như giữ nguyên mà chữ cái vẫn lật

Một ví dụ giả định

Hãy tưởng tượng thang hướng ngoại – hướng nội chạy từ 0 đến 100, vạch giữa ở 50. Một người tên Lan làm bài lần đầu được 52 điểm nghiêng về hướng nội, nên nhận chữ I. Ba tuần sau, hôm đó Lan vừa đi một buổi họp lớp vui vẻ, trả lời vài câu hơi khác, được 48 — giờ thành chữ E.

Điểm của Lan chỉ đổi 4 trên 100, một mức dao động hoàn toàn bình thường trong đo lường. Nhưng trên kết quả MBTI, Lan từ "người hướng nội" thành "người hướng ngoại", và bản mô tả nhóm đổi gần như toàn bộ. Trong khi đó, một người khác được 90 điểm hướng nội, làm lại được 80, vẫn giữ chữ I dù điểm thay đổi nhiều hơn Lan.

Ví dụ trên là giả định, con số chỉ để minh hoạ. Nhưng cơ chế thì đúng như vậy: chữ cái nhạy với những người đứng gần vạch, và những người đó lại chiếm phần đông.

Vì sao phần đông đứng gần vạch

Khi đo các nét tính cách trên một số đông người, điểm số thường phân bố theo hình chuông: nhiều người ở giữa, càng ra hai đầu càng ít. Điều này đúng với hướng ngoại, với tận tâm, với hầu hết các nét. Nếu con người thật sự chia thành "hai kiểu", điểm sẽ phải dồn thành hai đỉnh, ở giữa thưa. Phần lớn dữ liệu không cho thấy hai đỉnh như vậy.

Vì thế, cắt đôi ở giữa nghĩa là cắt qua chỗ đông người nhất. Đó là chỗ kém ổn định nhất của mọi phép phân loại.

Bốn chữ cái nhân lên rủi ro

Giả sử mỗi chữ cái riêng lẻ khá ổn định, chẳng hạn phần lớn người giữ nguyên chữ ở mỗi cặp. Nhưng mã bốn chữ đòi cả bốn cặp cùng giữ nguyên. Xác suất bốn việc cùng xảy ra luôn thấp hơn xác suất từng việc. Nếu một người có hai cặp sát vạch, khả năng ít nhất một chữ lật khi làm lại là khá lớn.

Về con số, các tài liệu cho những mức rất khác nhau tuỳ khoảng cách giữa hai lần làm, phiên bản bảng hỏi và nhóm người được đo. Một số tổng quan độc lập, trong đó có bài của David Pittenger (1993), nêu rằng tỉ lệ người nhận mã khác sau vài tuần có thể lên tới khoảng một nửa. Tài liệu từ đơn vị phát hành MBTI thì đưa ra mức ổn định cao hơn, đặc biệt với phiên bản mới và khi tính cả những người khớp ba trên bốn chữ. Người đọc nên nhớ ý chính hơn là nhớ một con số: mã bốn chữ không đáng tin bằng điểm từng thang.

Những yếu tố khác làm kết quả lệch

Ngoài chuyện đứng sát vạch, nhiều điều nhỏ trong lúc làm bài cũng đẩy câu trả lời đi:

Yếu tố cuối rất hay bị bỏ qua. Nhiều người nói "lần trước mình là INFJ, giờ thành INFP" nhưng hai lần làm ở hai trang khác nhau. Đó không còn là làm lại cùng một bài nữa. Bài "Bảng hỏi tự khai: những cái bẫy khi tự chấm mình" ở danh mục trắc nghiệm nói kỹ về các thiên lệch khi tự trả lời.

Đổi nhóm có nghĩa là tính cách đã thay đổi không

Thường là không, ít nhất nếu khoảng cách chỉ vài tuần hay vài tháng. Nghiên cứu về tính cách theo thời gian cho thấy các nét lớn thay đổi chậm, chủ yếu qua nhiều năm, và theo xu hướng khá đều ở người trưởng thành (chẳng hạn trung bình người ta tận tâm hơn và ít bất ổn cảm xúc hơn khi lớn tuổi). Danh mục "Gen, môi trường và thay đổi" có bài riêng về chủ đề này.

Còn việc mã MBTI đổi sau vài tuần thì gần như chắc là do đo lường, không phải do con người đổi. Nói cách khác: không phải bạn đổi, mà là thước đo không đủ tinh để giữ một chữ cái cố định cho những người ở giữa.

Ngược lại, nếu sau mười năm một người từ nghiêng rất rõ về hướng nội thành nghiêng rõ về hướng ngoại, thì có thể có thay đổi thật, đáng suy ngẫm hơn là chỉ nhìn chữ cái.

Khi mỗi lần làm ra một mã: đọc thế nào

1. Tìm chữ cái không bao giờ đổi. Nếu làm ba lần mà lần nào cũng ra chữ I, đó là thông tin đáng tin hơn cả. Chữ cái hay lật là dấu hiệu bạn ở gần giữa thang đó.
2. Coi chữ hay lật là "cả hai". Một người lúc J lúc P có lẽ vừa thích kế hoạch trong một số việc, vừa thích linh hoạt trong việc khác. Đọc cả hai bản mô tả, chọn những câu đúng với mình.
3. Ghi lại điểm, không chỉ chữ. Nếu bài có cho điểm hoặc phần trăm nghiêng, chép lại. Lần sau so điểm sẽ thấy mình dao động ít hơn tưởng.
4. Làm cùng một bài, trong trạng thái bình thường. Muốn so sánh thì giữ nguyên công cụ, tránh làm khi đang quá mệt hay quá xúc động.
5. Đừng làm đi làm lại cho tới khi ra mã mình thích. Đến lúc đó kết quả chỉ còn phản ánh mong muốn.

Bài học rộng hơn về mọi kết quả phân loại

Chuyện MBTI lật mã là ví dụ rõ nhất cho một nguyên tắc chung: bất kỳ hệ thống nào xếp người vào ô dựa trên một thang liên tục đều sẽ bất ổn ở vùng ranh giới. Điều này đúng với nhiều cách phân loại khác ngoài tính cách, như chia "nhóm điểm" trong thi cử hay chia mức độ trong khảo sát.

Các bảng đo theo mô hình Big Five tránh vấn đề này bằng cách báo điểm, thường kèm vị trí so với một nhóm tham chiếu (ví dụ "cao hơn khoảng 60% người cùng nhóm"), không cắt ra chữ cái. Người làm hai lần sẽ thấy điểm xê dịch chút ít, nhưng không có cú "lật" nào khiến cả bức tranh đổi khác.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc phần về độ tin cậy trong bất kỳ giáo trình đo lường tâm lý nhập môn nào, hoặc đọc sổ tay kỹ thuật MBTI, nơi đơn vị phát hành trình bày số liệu ổn định của chính họ, rồi so với các bài phê bình độc lập.