Anh chị em ruột cùng nhà vẫn khác tính nhau vì hai lẽ: về gen, hai anh chị em ruột chỉ giống nhau khoảng một nửa ở phần gen có thể khác giữa người với người; về môi trường, mỗi đứa trẻ thật ra sống trong một "môi trường riêng" dù ở chung một mái nhà. Nghiên cứu di truyền học hành vi cho thấy chính phần trải nghiệm riêng này, chứ không phải nếp nhà chung, là thứ góp phần lớn vào khác biệt tính cách. Đây là một trong những phát hiện ngược trực giác nhất của tâm lý học nhân cách.
Một câu hỏi mà ai có anh chị em cũng từng hỏi
Hai chị em cùng cha mẹ, cùng bữa cơm, cùng trường, vậy mà một người sôi nổi, nói không ngớt, người kia trầm lặng, thích ở một mình. Cha mẹ thường ngạc nhiên: "Dạy hai đứa y như nhau mà sao khác nhau thế?"
Năm 1987, Robert Plomin và Denise Daniels đăng một bài tổng quan có tiêu đề gần như chính là câu hỏi ấy: Why are children in the same family so different from one another? (Vì sao những đứa trẻ trong cùng một gia đình lại khác nhau đến thế?). Bài báo trên tạp chí Behavioral and Brain Sciences gom dữ liệu sinh đôi và con nuôi, và đưa ra kết luận khiến nhiều người bất ngờ: với tính cách, môi trường gia đình chung gần như không làm anh chị em giống nhau thêm.
Bằng chứng: hai đứa con nuôi chung nhà
Thử nhìn vào trường hợp rõ nhất: hai đứa trẻ không cùng huyết thống, được cùng một gia đình nhận nuôi từ nhỏ. Chúng chung cha mẹ, chung nhà, chung nếp sinh hoạt, nhưng không chung gen.
Nếu "môi trường gia đình" định hình tính cách, hai đứa trẻ này lúc lớn lên phải giống nhau hơn hai người lạ. Nhưng các nghiên cứu con nuôi cho thấy, khi đã trưởng thành, mức giống nhau về tính cách của họ thường rất thấp, có khi gần bằng không.
Còn anh chị em ruột thì giống nhau ở mức vừa phải, và phần giống ấy phần lớn giải thích được bằng gen chung. Gộp lại, các nhà nghiên cứu chia khác biệt tính cách thành ba phần: gen, môi trường chung (thứ làm anh em giống nhau), và môi trường riêng (thứ làm anh em khác nhau). Phần thứ hai thường nhỏ đến mức khó phát hiện; phần thứ ba chiếm gần một nửa.
Lẽ thứ nhất: gen không chia đều
Trước khi bàn môi trường, cần nhớ rằng anh chị em ruột không phải bản sao của nhau. Mỗi người nhận một nửa gen từ cha, một nửa từ mẹ, nhưng là một nửa ngẫu nhiên. Với phần gen có thể khác nhau giữa người với người, hai anh chị em ruột tính trung bình chỉ chung khoảng một nửa.
Vì tính cách chịu ảnh hưởng của rất nhiều biến thể gen nhỏ, việc "xào bài" mỗi lần sinh một đứa con có thể tạo ra những tổ hợp khá khác nhau. Một đứa nhận nhiều biến thể nghiêng về phía nhạy cảm với đe doạ, đứa kia ít hơn. Cha mẹ thấy con mình khác nhau ngay từ những tháng đầu đời, trước khi kịp "dạy" gì, một phần là vì vậy.
Lẽ thứ hai: cùng nhà nhưng không cùng môi trường
Đây là phần thú vị nhất. Hai đứa trẻ ở chung nhà nhưng mỗi đứa trải qua một tuổi thơ khác nhau theo nhiều cách.
Cha mẹ đối xử với mỗi con một khác
Cha mẹ thương con như nhau nhưng hiếm khi đối xử y hệt. Đứa đầu lòng đến lúc cha mẹ còn trẻ, còn bỡ ngỡ; đứa sau đến khi cha mẹ đã quen tay, có khi bận hơn hoặc thoải mái hơn. Hoàn cảnh gia đình cũng đổi theo năm tháng: lúc khó khăn, lúc khá giả, lúc chuyển nhà. Cùng một gia đình nhưng mỗi đứa lớn lên ở một "giai đoạn" khác của gia đình.
Mỗi đứa trẻ gọi ra phản ứng khác nhau
Đứa trẻ hay cười, dạn dĩ khiến người lớn bắt chuyện nhiều hơn. Đứa trẻ dễ cáu, khó dỗ khiến cha mẹ mệt hơn, có khi nghiêm hơn. Môi trường không chỉ tác động lên trẻ; trẻ cũng góp phần tạo ra môi trường quanh mình. Vì vậy một phần "đối xử khác nhau" thực chất bắt nguồn từ chính khác biệt bẩm sinh giữa các con.
Anh chị em tự làm khác nhau
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng anh chị em có xu hướng tự phân vai: nếu chị giỏi học, em có thể tìm chỗ đứng ở thể thao hay âm nhạc; nếu anh là đứa "ngoan", em có thể thành đứa "nghịch". Ý tưởng này nghe hợp lý và có một số bằng chứng, nhưng mức độ ảnh hưởng của nó tới tính cách lâu dài vẫn còn được bàn.
Thế giới bên ngoài nhà
Khi lớn dần, trẻ dành ngày càng nhiều thời gian ngoài gia đình: nhóm bạn khác nhau, thầy cô khác nhau, lớp học khác nhau. Nhà tâm lý học Judith Rich Harris còn lập luận rằng nhóm bạn đồng trang lứa ảnh hưởng tới việc trẻ trở thành người thế nào mạnh hơn cha mẹ nghĩ. Lập luận của bà gây tranh cãi, nhưng nó chỉ đúng vào chỗ mà dữ liệu sinh đôi để trống.
Sự tình cờ
Một trận ốm dài, một lần chuyển trường, một người thầy gặp đúng lúc, một chuyến đi. Những sự kiện không ai lên kế hoạch có thể đẩy hai cuộc đời theo hai hướng. Ngay cả trong bụng mẹ, hai thai nhi sinh đôi cũng không nhận được điều kiện hoàn toàn giống nhau.
"Viễn cảnh ảm đạm": khi môi trường riêng khó nắm bắt
Sau bài báo của Plomin và Daniels, nhiều nhóm nghiên cứu lao vào tìm xem cụ thể trải nghiệm riêng nào làm anh em khác nhau. Kết quả lại khá khiêm tốn.
Năm 2000, Eric Turkheimer và Mary Waldron tổng hợp các nghiên cứu đo trực tiếp môi trường riêng (cách cha mẹ đối xử khác nhau, nhóm bạn khác nhau, sự kiện khác nhau) và thấy mỗi yếu tố đo được chỉ giải thích một phần rất nhỏ khác biệt giữa anh chị em. Turkheimer gọi tình trạng này là "viễn cảnh ảm đạm" (gloomy prospect): có thể môi trường riêng là tổng của vô số chuyện nhỏ, ngẫu nhiên, khác nhau ở từng người, khó gom thành vài yếu tố gọn gàng để đo.
Cũng cần nhớ, phần "môi trường riêng" trong mô hình thống kê còn gom cả sai số đo lường. Khi đo tính cách cẩn thận hơn (ví dụ kết hợp tự đánh giá với đánh giá của người quen), phần này nhỏ đi phần nào.
Bảng tóm tắt: anh chị em khác nhau vì đâu
| Nguồn khác biệt | Ví dụ | Mức chắc chắn của bằng chứng |
|---|---|---|
| Tổ hợp gen khác nhau | Mỗi con nhận một nửa gen ngẫu nhiên từ cha mẹ | Chắc chắn, đo được qua sinh đôi và con nuôi |
| Cha mẹ đối xử khác nhau | Kỳ vọng, mức nghiêm khắc, thời gian dành cho từng con | Có, nhưng mỗi yếu tố riêng lẻ tác động nhỏ |
| Trẻ gọi ra phản ứng khác nhau | Trẻ dạn người được bắt chuyện nhiều hơn | Có bằng chứng khá vững |
| Tự phân vai giữa anh em | Chọn sở trường khác nhau để có chỗ đứng | Còn tranh luận |
| Bạn bè, thầy cô, trường lớp | Hai nhóm bạn, hai môi trường học khác nhau | Có, khó đo tách bạch |
| Tình cờ, biến cố riêng | Ốm dài ngày, chuyển trường, một cơ hội bất ngờ | Hợp lý nhưng gần như không đo trực tiếp được |
Điều này không có nghĩa là cha mẹ không quan trọng
Đọc tới đây, dễ có người kết luận: "Vậy cha mẹ làm gì cũng vô ích." Kết luận đó sai ở mấy điểm.
- "Môi trường chung gần bằng không" nói về tính cách đo ở tuổi trưởng thành, trong các mẫu chủ yếu là gia đình có điều kiện sống bình thường. Với môi trường khắc nghiệt (bỏ bê, bạo lực), tác hại là có thật.
- Cha mẹ vẫn ảnh hưởng mạnh tới nhiều thứ khác: kiến thức, kỹ năng, giá trị, tôn giáo, học vấn, sức khoẻ, và mối quan hệ giữa cha mẹ với con.
- Chính cách cha mẹ đối xử riêng với từng con lại thuộc về phần môi trường riêng. Cha mẹ vẫn ở trong bức tranh, chỉ là không theo kiểu "một khuôn cho mọi con".
Ảnh hưởng của cách nuôi dạy tới tính cách con được bàn kỹ hơn trong một bài riêng của danh mục này.
Góc nhìn hôm nay: dùng hiểu biết này trong nhà
Hiểu vì sao anh chị em khác tính nhau có thể giúp đời sống gia đình dễ thở hơn:
- Bớt so sánh. Câu "sao không được như chị" giả định hai đứa trẻ xuất phát từ cùng một điểm. Thực tế không phải vậy.
- Đối xử công bằng không có nghĩa là đối xử y hệt. Mỗi đứa trẻ cần cách tiếp cận hợp với mình. Một đứa cần được khích lệ thử cái mới, đứa kia cần được cho thời gian làm quen.
- Đừng gắn vai cố định. "Đứa học giỏi", "đứa nghịch ngợm" dễ thành chiếc khung trẻ tự chui vào. Tả hành vi cụ thể thay vì gọi tên con người.
- Chấp nhận phần không kiểm soát được. Không phải khác biệt nào giữa các con cũng là kết quả của việc cha mẹ làm đúng hay sai.
Muốn đọc thêm, bài báo năm 1987 của Plomin và Daniels vẫn là điểm khởi đầu kinh điển, và được tái bản kèm bình luận trên tạp chí International Journal of Epidemiology năm 2011. Cuốn The Nurture Assumption của Judith Rich Harris là cách đọc dễ tiếp cận, dù nhiều luận điểm còn gây tranh cãi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao anh em ruột lại khác tính nhau?
Vì anh em ruột chỉ chung khoảng một nửa phần gen có thể khác nhau giữa người với người, và mỗi người có những trải nghiệm riêng dù ở chung nhà. Nghiên cứu cho thấy trải nghiệm riêng này góp phần lớn hơn nhiều so với nếp nhà chung.
Môi trường riêng là gì?
Môi trường riêng là mọi trải nghiệm khiến anh chị em cùng nhà khác nhau: cha mẹ đối xử khác nhau, bạn bè, thầy cô, biến cố, sự tình cờ. Trong các mô hình thống kê, phần này còn gom cả sai số đo lường.
Con nuôi lớn lên chung nhà có giống tính nhau không?
Các nghiên cứu con nuôi cho thấy hai đứa trẻ không cùng huyết thống, lớn lên chung một nhà, khi trưởng thành thường giống nhau về tính cách rất ít, có khi gần như không hơn hai người lạ.
Cha mẹ có ảnh hưởng tới tính cách con không?
Có, nhưng không theo kiểu áp một khuôn lên mọi con. Cha mẹ ảnh hưởng qua cách đối xử riêng với từng con và qua gen, đồng thời ảnh hưởng mạnh tới giá trị, kỹ năng, học vấn. Môi trường khắc nghiệt như bỏ bê, bạo lực thì gây hại rõ rệt.
Sinh đôi cùng trứng có hoàn toàn giống tính nhau không?
Không. Sinh đôi cùng trứng giống nhau về tính cách nhiều hơn anh chị em thường nhưng không hoàn toàn, vì mỗi người vẫn có trải nghiệm riêng. Chính phần khác nhau giữa họ là bằng chứng rõ nhất cho vai trò của môi trường riêng.
