Tính cách chịu ảnh hưởng của cả gen lẫn môi trường, và nghiên cứu sinh đôi cho thấy hai phần này gần như ngang nhau: với các nét lớn như hướng ngoại, tận tâm hay bất ổn cảm xúc, hệ số di truyền thường được nêu khoảng 40–60%. Phát hiện bất ngờ hơn nằm ở phần môi trường: thứ tạo ra khác biệt không phải là "cái nhà chung" mà anh chị em cùng lớn lên, mà là những trải nghiệm riêng của từng người. Và con số 40–60% không có nghĩa là một nửa tính cách của mỗi người do gen quyết định.
Câu hỏi cũ, cách hỏi mới
Chuyện "bẩm sinh hay dạy dỗ" có từ rất lâu. Ông bà ta nói "cha nào con nấy", nhưng cũng nói "gần mực thì đen, gần đèn thì sáng". Cả hai câu đều đúng một phần.
Tâm lý học không hỏi "gen hay môi trường" theo kiểu chọn một. Ngành di truyền học hành vi (behavioral genetics) đặt câu hỏi hẹp hơn và đo được: trong một nhóm người cụ thể, khác biệt giữa người này với người kia về một nét tính cách có bao nhiêu phần đi cùng khác biệt về gen, bao nhiêu phần đi cùng khác biệt về môi trường. Cách hỏi này nghe khô, nhưng nó tránh được cái bẫy lớn nhất: tưởng rằng có thể cắt một con người ra làm hai nửa.
Vì sao sinh đôi là "thí nghiệm tự nhiên"
Không ai được phép tách trẻ khỏi cha mẹ để làm thí nghiệm. Nhưng tự nhiên đã sắp sẵn một tình huống gần giống thí nghiệm: có hai loại sinh đôi.
- Sinh đôi cùng trứng (đơn hợp tử): từ một trứng tách đôi, chung gần như toàn bộ bộ gen.
- Sinh đôi khác trứng (song hợp tử): hai trứng riêng, giống nhau về gen ở mức anh chị em ruột bình thường, tính trung bình khoảng một nửa phần gen có thể khác nhau giữa người với người.
Cả hai loại thường lớn lên cùng nhà, cùng thời điểm, cùng cha mẹ. Nếu một nét tính cách chịu ảnh hưởng của gen, cặp cùng trứng sẽ giống nhau về nét đó rõ hơn cặp khác trứng. Nếu gen không đóng vai trò gì, hai loại cặp sẽ giống nhau ở mức ngang nhau. So hai mức giống nhau này, nhà nghiên cứu ước lượng được phần đóng góp của gen.
Bên cạnh sinh đôi còn có hai thiết kế bổ sung. Nghiên cứu con nuôi so con nuôi với cha mẹ ruột (chung gen, không chung nhà) và với cha mẹ nuôi (chung nhà, không chung gen). Sinh đôi lớn lên tách biệt, hiếm hơn nhiều, là trường hợp "sạch" nhất, nổi tiếng nhất là nghiên cứu Minnesota của Thomas Bouchard. Khi ba thiết kế với ba bộ giả định khác nhau cùng cho ra kết quả gần nhau, người ta tin kết luận hơn.
Kết quả: ba con số cần biết
Các nghiên cứu sinh đôi và con nuôi thường chia khác biệt về tính cách thành ba phần:
| Phần | Nghĩa là gì | Mức thường được nêu cho tính cách người lớn |
|---|---|---|
| Di truyền | Khác biệt đi cùng khác biệt về gen | Khoảng 40–60% |
| Môi trường chung | Thứ làm anh chị em cùng nhà giống nhau: cùng cha mẹ, cùng mức sống, cùng nếp nhà | Rất nhỏ, nhiều nghiên cứu ước gần bằng không |
| Môi trường riêng | Thứ làm anh chị em cùng nhà khác nhau, cộng với sai số đo lường | Phần còn lại, thường gần một nửa |
Kết quả này khá ổn định qua năm nét Big Five. Không có nét nào "toàn gen" hay "toàn môi trường". Hướng ngoại, bất ổn cảm xúc, tận tâm, dễ chịu và cởi mở đều nằm trong khoảng tương tự, xê dịch tuỳ mẫu và tuỳ cách đo.
Điều khiến giới nghiên cứu ngạc nhiên nhất là dòng thứ hai. Hai đứa con nuôi không cùng huyết thống, lớn lên trong cùng một nhà, khi trưởng thành gần như không giống nhau về tính cách hơn hai người lạ.
"Hệ số di truyền 50%" không có nghĩa là gì
Đây là chỗ hiểu sai phổ biến nhất.
Đó là con số của một nhóm người, không phải của một người
Hệ số di truyền (heritability) là khái niệm thống kê ở cấp quần thể. Nó trả lời: trong nhóm người này, bao nhiêu phần khác biệt giữa họ đi cùng khác biệt về gen. Nó không nói được gì về một cá nhân. Câu "một nửa tính cách của bạn là do gen" là vô nghĩa, giống như hỏi diện tích một hình chữ nhật bao nhiêu phần do chiều dài, bao nhiêu phần do chiều rộng.
Con số thay đổi theo môi trường
Nếu mọi người trong một nhóm sống trong môi trường rất giống nhau, khác biệt còn lại chủ yếu đến từ gen, và hệ số di truyền tăng lên. Nếu môi trường chênh lệch lớn, hệ số giảm. Vì vậy con số đo ở một nước, một thế hệ không tự động đúng ở nơi khác. Nó mô tả một quần thể ở một thời điểm, không phải một quy luật tự nhiên cố định.
Di truyền không có nghĩa là không đổi được
Chiều cao có hệ số di truyền rất cao, vậy mà chiều cao trung bình ở nhiều nước đã tăng rõ rệt trong vài thế hệ nhờ dinh dưỡng tốt hơn. Một nét có thành phần di truyền vẫn có thể dịch chuyển theo tuổi, theo trải nghiệm, theo nỗ lực.
Gen tác động thế nào: không có "gen hướng ngoại"
Đầu những năm 1990, báo chí từng rộ lên tin về "gen tìm cảm giác mạnh" hay "gen lo âu", mỗi tin gắn với một gen cụ thể. Phần lớn những phát hiện kiểu này không lặp lại được khi các nhóm khác kiểm tra với mẫu lớn hơn.
Bức tranh hiện nay khác hẳn. Các nghiên cứu quét toàn bộ hệ gen (GWAS) trên hàng chục, hàng trăm nghìn người cho thấy mỗi nét tính cách gắn với rất nhiều biến thể gen, mỗi biến thể chỉ đóng góp một phần cực nhỏ. Không có công tắc nào bật tắt sự hướng ngoại. Gen ảnh hưởng gián tiếp: qua cách hệ thần kinh phản ứng với phần thưởng, với đe doạ, với kích thích mới. Từ những xu hướng phản ứng nền đó, qua năm tháng va chạm với đời sống, mới thành tính cách.
Cũng vì vậy mà hiện chưa có xét nghiệm gen nào đoán được tính cách một người đủ tin cậy để dùng. Dịch vụ nào hứa "đọc tính cách qua ADN" là đang hứa nhiều hơn khoa học cho phép.
Gen và môi trường đan vào nhau
Chia "phần gen" và "phần môi trường" là cách đơn giản hoá để đo. Trên thực tế hai thứ đan vào nhau theo nhiều đường. Giới nghiên cứu gọi đó là tương quan gen – môi trường, thường chia ba dạng:
- Thụ động: cha mẹ truyền cho con cả gen lẫn môi trường. Cha mẹ thích đọc sách vừa có thể truyền xu hướng cởi mở, vừa để đầy sách trong nhà. Con mê đọc là nhờ cái nào? Cả hai, khó tách.
- Gợi phản ứng: đứa trẻ hay cười, dạn người thì người lớn bắt chuyện nhiều hơn, chơi đùa nhiều hơn. Môi trường của trẻ một phần được "gọi ra" từ chính tính khí của trẻ.
- Chủ động: lớn lên, mỗi người tự chọn bạn, chọn nghề, chọn chỗ ở hợp với mình. Người thích yên tĩnh tìm việc ít va chạm, rồi chính công việc đó củng cố thêm nếp sống yên tĩnh.
Dạng thứ ba giải thích một hiện tượng thú vị: ở nhiều nghiên cứu, ảnh hưởng của gen lên một số đặc điểm tâm lý tăng dần theo tuổi. Lý do có thể là người trưởng thành ngày càng tự chọn môi trường của mình, nên môi trường dần "khớp" với xu hướng bẩm sinh.
Ngoài ra còn có tương tác gen – môi trường: cùng một hoàn cảnh nhưng người mang xu hướng này phản ứng khác người mang xu hướng kia. Một môi trường căng thẳng có thể ảnh hưởng mạnh tới người này, ít tới người khác. Đây là hướng nghiên cứu còn nhiều tranh luận, nhiều kết quả ban đầu chưa lặp lại vững.
Những phê bình đáng nghe
Nghiên cứu sinh đôi có những giả định, và người đọc nên biết chúng để không tin quá mức.
- Giả định môi trường ngang nhau: phương pháp giả định cặp cùng trứng không được đối xử giống nhau hơn cặp khác trứng. Thực tế, cặp cùng trứng hay được mặc đồ giống, bị nhầm lẫn, được kỳ vọng giống nhau. Người bảo vệ phương pháp chỉ ra rằng cặp sinh đôi bị cha mẹ nhầm loại (tưởng cùng trứng mà thật ra khác trứng) vẫn giống nhau theo đúng loại gen thật, nên sai lệch này có lẽ không lớn. Tranh luận chưa khép hẳn.
- Đo bằng tự khai: phần lớn dữ liệu là bảng hỏi tự trả lời. Khi kết hợp đánh giá của người quen, hệ số di truyền ước lượng có khi còn cao hơn, vì sai số đo giảm đi.
- Mẫu chủ yếu ở các nước giàu: nhiều nghiên cứu lớn đến từ Bắc Âu, Mỹ, Úc, nơi môi trường sống tương đối đồng đều. Con số ở nơi chênh lệch lớn có thể khác.
- "Môi trường riêng" là cái hộp lớn: nó gom cả trải nghiệm riêng, sự ngẫu nhiên, lẫn sai số đo. Nói "môi trường riêng chiếm gần một nửa" chưa cho biết cụ thể trải nghiệm nào quan trọng.
Góc nhìn hôm nay: mang về được gì
Từ hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, có vài điều người đọc bình thường có thể dùng:
- Bớt tự trách và bớt trách cha mẹ. Một phần đáng kể khác biệt tính cách không do ai "dạy hỏng". Đứa trẻ hay lo, đứa trẻ hiếu động, phần nào mang theo từ trong bẩm sinh.
- Nhưng không có gì là số phận. Gen đặt xu hướng, không đặt kết cục. Hành vi, thói quen, cách đối phó vẫn học được, và tính cách vẫn dịch chuyển theo năm tháng.
- Trải nghiệm riêng quan trọng hơn ta nghĩ. Bạn bè, thầy cô, một biến cố, một cơ hội, thậm chí sự tình cờ, đều góp phần vào con người hiện tại.
- Cảnh giác với khẳng định gọn gàng. Ai nói "tính cách 100% do gen" hay "trẻ như tờ giấy trắng, dạy sao thành vậy" đều đang nói quá.
Muốn tìm hiểu thêm, chương về di truyền và môi trường trong sách nhập môn tâm lý học (như Psychology của David Myers) là điểm khởi đầu dễ đọc. Người muốn đi sâu có thể tìm các công trình tổng quan của Robert Plomin, một trong những tên tuổi lớn nhất của di truyền học hành vi.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách di truyền bao nhiêu phần trăm?
Các nghiên cứu sinh đôi và con nuôi thường ước hệ số di truyền của các nét tính cách lớn ở khoảng 40–60%. Đây là con số mô tả khác biệt giữa người với người trong một quần thể, không phải tỷ lệ gen trong tính cách của từng cá nhân.
Con có giống tính bố mẹ không?
Có, ở mức vừa phải, vì con nhận một nửa gen từ mỗi bên. Nhưng sự giống nhau này chủ yếu đi qua gen chứ không phải qua cách nuôi dạy, và con vẫn có thể khác cha mẹ rất nhiều nhờ trải nghiệm riêng.
Hệ số di truyền là gì?
Hệ số di truyền là tỷ lệ khác biệt về một đặc điểm trong một nhóm người đi cùng khác biệt về gen. Nó thay đổi theo quần thể và môi trường, và không cho biết một đặc điểm có thay đổi được hay không.
Có gen quyết định tính cách không?
Không có một gen riêng nào quyết định một nét tính cách. Mỗi nét gắn với rất nhiều biến thể gen, mỗi biến thể chỉ đóng góp phần rất nhỏ, và ảnh hưởng của chúng đi qua tương tác với môi trường.
Nếu tính cách do gen thì có thay đổi được không?
Được. Một đặc điểm có thành phần di truyền vẫn có thể thay đổi, như chiều cao trung bình đã tăng nhờ dinh dưỡng. Nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy tính cách dịch chuyển theo tuổi và theo trải nghiệm sống.
