Tính khí (temperament) là những khác biệt về cách phản ứng và tự điều chỉnh xuất hiện rất sớm ở trẻ, từ những tháng đầu đời: mức hiếu động, nếp ăn ngủ, cách đón cái mới, cường độ cảm xúc. Hai bác sĩ tâm thần Alexander Thomas và Stella Chess, qua Nghiên cứu Dọc New York bắt đầu năm 1956, mô tả chín chiều tính khí và gom phần lớn trẻ vào ba nhóm thường được gọi là trẻ dễ, trẻ khó và trẻ chậm thích nghi. Thông điệp quan trọng nhất họ để lại không nằm ở ba cái nhãn, mà ở khái niệm "độ khớp" giữa tính khí của trẻ và môi trường quanh trẻ.
Bối cảnh: khi mọi lỗi đều đổ cho cha mẹ
Giữa thế kỷ 20, tâm lý học và tâm thần học ở Mỹ có xu hướng giải thích hầu hết vấn đề của trẻ bằng cách nuôi dạy, đặc biệt là người mẹ. Trẻ hay khóc, khó ngủ, nhút nhát hay bướng bỉnh đều dễ bị quy cho "mẹ làm chưa đúng".
Thomas và Chess, hai vợ chồng cùng làm nghề tâm thần, nhận thấy điều khác qua công việc thăm khám: trẻ khác nhau ngay từ đầu, trước khi cha mẹ kịp "làm sai" điều gì. Họ quyết định theo dõi một nhóm trẻ từ lúc còn ẵm ngửa để kiểm tra nhận xét này một cách có hệ thống.
Nghiên cứu Dọc New York được làm thế nào
Nghiên cứu Dọc New York (New York Longitudinal Study, NYLS) bắt đầu năm 1956, theo dõi hơn một trăm trẻ từ vài tháng tuổi, phần lớn thuộc các gia đình trung lưu ở New York. Ban đầu, dữ liệu chủ yếu đến từ phỏng vấn chi tiết cha mẹ về những hành vi cụ thể hằng ngày: bé ăn gì, ngủ lúc nào, phản ứng ra sao lần đầu được tắm, lần đầu gặp người lạ, lần đầu ăn món mới.
Điểm hay của cách hỏi là tránh để cha mẹ đánh giá chung chung ("thằng bé khó tính lắm") mà kể việc cụ thể. Sau này nhóm bổ sung quan sát trực tiếp, thông tin từ giáo viên, và theo dõi nhiều người tới tuổi trưởng thành.
Chín chiều tính khí
Từ dữ liệu phỏng vấn, Thomas và Chess rút ra chín chiều để mô tả tính khí. Mỗi chiều là một thang, trẻ có thể ở bất kỳ điểm nào giữa hai đầu.
| Chiều | Câu hỏi nó trả lời |
|---|---|
| Mức hoạt động | Bé cựa quậy, chạy nhảy nhiều hay ít? |
| Tính nhịp nhàng | Giờ ăn, giờ ngủ, giờ đi vệ sinh có đều đặn không? |
| Tiếp cận hay rút lui | Phản ứng đầu tiên với người lạ, món mới, đồ chơi mới là lại gần hay lùi lại? |
| Khả năng thích nghi | Sau phản ứng đầu, bé quen với thay đổi nhanh hay chậm? |
| Ngưỡng phản ứng | Cần kích thích mạnh cỡ nào (tiếng động, ánh sáng, vải sần) thì bé mới phản ứng? |
| Cường độ phản ứng | Vui thì cười khúc khích hay cười rộn ràng, buồn thì mếu hay gào? |
| Khí sắc | Phần lớn thời gian bé vui vẻ hay hay quấy? |
| Mức dễ phân tán | Có dễ bị kéo khỏi việc đang làm bởi thứ khác không? |
| Độ bền chú ý và kiên trì | Có theo đuổi một việc lâu, kể cả khi gặp khó, không? |
Chín chiều này về sau được nhiều nhà nghiên cứu rút gọn và sắp xếp lại, nhưng chúng vẫn là cách quan sát trẻ dễ hiểu cho cha mẹ và giáo viên.
Ba nhóm tính khí và những con số hay được trích
Khi nhìn chín chiều cùng lúc, Thomas và Chess thấy một số tổ hợp hay đi cùng nhau. Họ mô tả ba nhóm, với tỷ lệ thường được trích trong sách giáo khoa:
- Nhóm "dễ" (khoảng 40% số trẻ): nếp ăn ngủ đều, thường vui, đón cái mới khá thoải mái, thích nghi nhanh.
- Nhóm "khó" (khoảng 10%): nếp sinh hoạt thất thường, phản ứng mạnh, dễ rút lui trước cái mới, thích nghi chậm.
- Nhóm "chậm thích nghi" (slow-to-warm-up, khoảng 15%): dè dặt lúc đầu, phản ứng nhẹ, nhưng nếu được cho thời gian thì dần quen.
Khoảng 35% còn lại không xếp được vào nhóm nào, mang tổ hợp riêng. Chi tiết này hay bị bỏ qua khi người ta kể lại nghiên cứu, nhưng nó quan trọng: ngay từ đầu, ba nhóm chưa bao giờ là ba ô bao trọn mọi đứa trẻ.
Vì sao chữ "khó" cần dùng thận trọng
Thomas và Chess dùng chữ "khó" theo nghĩa kỹ thuật: khó cho người chăm sóc trong môi trường thông thường, không phải đứa trẻ có lỗi hay kém. Nhưng khi chữ này rời khỏi phòng nghiên cứu, nó dễ thành cái nhãn dán lên trẻ, và trẻ bị gọi là "khó nuôi" thường bị đối xử khác đi. Ngày nay nhiều người viết về tính khí tránh chữ này, thay bằng mô tả cụ thể: bé phản ứng mạnh, bé cần thời gian làm quen, nếp sinh hoạt của bé chưa đều. Tả hành vi thì giúp được trẻ; gọi tên con người thì dễ khoá trẻ vào một vai.
Khái niệm quan trọng nhất: độ khớp
Đóng góp lâu bền nhất của Thomas và Chess là khái niệm độ khớp (goodness of fit). Theo họ, không có tính khí nào tự nó dẫn tới kết cục tốt hay xấu. Điều quan trọng là tính khí của trẻ có khớp với đòi hỏi và kỳ vọng của môi trường hay không.
Một đứa trẻ hiếu động, phản ứng mạnh sống trong căn hộ chật, cha mẹ mệt mỏi và đòi hỏi trật tự thì xung đột dễ tăng dần. Cũng đứa trẻ ấy, ở nơi có sân chơi rộng, người lớn kiên nhẫn và biết đặt nếp sinh hoạt rõ ràng, lại có thể lớn lên suôn sẻ. Ngược lại, một đứa trẻ cần thời gian làm quen mà bị ép "chào cô đi, sao nhát thế" mỗi lần gặp người lạ thì có thể càng rút lui hơn.
Ý tưởng này giải phóng cho cả hai phía. Cha mẹ không bị đổ lỗi vì đã "sinh ra" một đứa trẻ khó nuôi, và trẻ không bị coi là có vấn đề. Việc cần làm là điều chỉnh để hai bên khớp nhau hơn.
Sau Thomas và Chess: tính khí được hiểu thế nào hôm nay
Nghiên cứu tính khí phát triển mạnh sau NYLS, với nhiều cách chia khác nhau. Hai hướng hay được nhắc:
- Mary Rothbart định nghĩa tính khí là khác biệt về phản ứng và tự điều chỉnh. Mô hình của bà thường gom về ba chiều rộng: mức hăng hái hướng ngoại (surgency), cảm xúc tiêu cực, và khả năng tự kiểm soát có chủ đích (effortful control). Ba chiều này được nhiều người coi là "tiền thân" gần gũi của các nét Big Five ở người lớn.
- Jerome Kagan nghiên cứu sự dè dặt hành vi (behavioral inhibition): một tỷ lệ nhỏ trẻ phản ứng rất mạnh và rút lui trước người lạ, đồ vật lạ. Ông theo dõi những trẻ này nhiều năm và thấy một phần vẫn dè dặt khi lớn, nhưng nhiều em thay đổi đáng kể.
Điểm chung của các hướng mới: tính khí có cơ sở sinh học và xuất hiện sớm, nhưng không cố định. Mức liên tục từ lúc bé tới lúc trưởng thành là có thật nhưng ở mức vừa phải, và môi trường góp phần lớn vào việc tính khí ban đầu phát triển thành tính cách thế nào.
Từ tính khí tới tính cách
Tính khí thường được coi là "nguyên liệu thô", còn tính cách là thứ được nặn dần từ nguyên liệu ấy qua năm tháng. Một đứa bé dè dặt có thể lớn lên thành người lớn thận trọng, quan sát kỹ trước khi hành động; cũng có thể, nhờ được khích lệ đúng cách, thành người khá thoải mái ở chỗ đông.
Mối liên hệ giữa tính khí lúc ba tuổi và tính cách lúc trưởng thành, qua các nghiên cứu theo dõi dài hạn, được bàn trong danh mục về tính nết trong văn hoá Việt, gắn với câu "ba tuổi nên nết".
Góc nhìn hôm nay: dùng cho cha mẹ và người chăm trẻ
Không cần trắc nghiệm gì, người lớn vẫn có thể dùng chín chiều tính khí như một cách quan sát trẻ cho kỹ hơn:
- Quan sát, đừng xếp loại. Ghi nhận "bé cần khoảng mười phút để quen chỗ mới" hữu ích hơn nhiều so với "bé nhát".
- Điều chỉnh môi trường trước khi đòi trẻ đổi. Trẻ phản ứng mạnh với tiếng ồn thì giảm ồn; trẻ thích nghi chậm thì báo trước khi có thay đổi.
- Nhìn vào chính mình. Tính khí của cha mẹ cũng là một nửa của "độ khớp". Cha mẹ nhanh nhảu với đứa con chậm rãi cần tập kiên nhẫn; cha mẹ thích yên với đứa con hiếu động cần tìm chỗ cho con xả năng lượng.
- Không chấm điểm, không so sánh. Không có tính khí nào hơn tính khí nào. Mỗi kiểu có lúc thuận, lúc khó, tuỳ hoàn cảnh.
Nếu trẻ có những khó khăn kéo dài, ảnh hưởng rõ tới ăn ngủ, học hành hay quan hệ, việc nên làm là trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em, thay vì tự kết luận từ một bài viết.
Người muốn đọc thêm có thể tìm các sách của chính Thomas và Chess, như Temperament and Development (1977), hoặc chương về phát triển cảm xúc trong các giáo trình tâm lý học phát triển.
Câu hỏi thường gặp
Tính khí của trẻ là gì?
Tính khí là những khác biệt về cách phản ứng và tự điều chỉnh xuất hiện sớm ở trẻ, như mức hiếu động, nếp ăn ngủ, cách đón cái mới và cường độ cảm xúc. Nó có cơ sở sinh học nhưng vẫn thay đổi theo môi trường và năm tháng.
Ba kiểu tính khí của Thomas và Chess là gì?
Thomas và Chess mô tả nhóm trẻ "dễ" (khoảng 40%), nhóm "khó" (khoảng 10%) và nhóm "chậm thích nghi" (khoảng 15%). Khoảng 35% trẻ còn lại không xếp được vào nhóm nào, nên ba nhóm chưa bao giờ bao trọn mọi đứa trẻ.
Độ khớp (goodness of fit) là gì?
Độ khớp là mức phù hợp giữa tính khí của trẻ và đòi hỏi, kỳ vọng của môi trường quanh trẻ. Thomas và Chess cho rằng kết cục phát triển phụ thuộc vào độ khớp này hơn là vào bản thân tính khí.
Tính khí và tính cách khác nhau thế nào?
Tính khí là những xu hướng phản ứng xuất hiện sớm, gần với nền sinh học. Tính cách rộng hơn, hình thành dần từ tính khí cộng với trải nghiệm, thói quen, giá trị qua nhiều năm.
Trẻ nhút nhát lúc nhỏ lớn lên có còn nhút nhát không?
Một phần trẻ dè dặt lúc nhỏ vẫn khá thận trọng khi lớn, nhưng nhiều em thay đổi đáng kể, nhất là khi được người lớn kiên nhẫn khích lệ thay vì ép buộc hay chê trách. Tính khí ban đầu không định sẵn kết cục.
