Nghiên cứu sinh đôi Minnesota (Minnesota Study of Twins Reared Apart) do Thomas Bouchard dẫn dắt tại Đại học Minnesota, chạy khoảng hai mươi năm từ 1979, đã mời hơn một trăm cặp sinh đôi và đa sinh bị tách nhau từ nhỏ tới làm kiểm tra kéo dài nhiều ngày. Kết quả chính: cặp sinh đôi cùng trứng lớn lên ở hai nhà khác nhau vẫn giống nhau về tính cách gần bằng cặp cùng trứng lớn lên chung một nhà. Đây là một trong những bằng chứng mạnh nhất cho thấy gen góp phần đáng kể vào khác biệt tính cách, dù nghiên cứu này cũng có những giới hạn cần biết.
Câu chuyện mở đầu: hai người cùng tên Jim
Năm 1979, hai người đàn ông ở bang Ohio, Mỹ, gặp lại nhau ở tuổi 39. Họ là sinh đôi cùng trứng, được hai gia đình khác nhau nhận nuôi khi mới vài tuần tuổi, và cả hai cùng được cha mẹ nuôi đặt tên là James. Báo chí lúc đó kể lại một loạt điểm trùng hợp trong cuộc đời hai người, từ thói quen tới lựa chọn trong gia đình.
Bouchard đọc được tin và mời hai anh em tới Minneapolis để kiểm tra. Từ một cặp, dự án mở rộng thành chương trình tìm kiếm có hệ thống các cặp sinh đôi bị tách rời ở Mỹ, Anh và nhiều nước khác.
Cần nói ngay: những điểm trùng hợp kiểu "cùng đặt tên con giống nhau" là chuyện kể hấp dẫn, nhưng không phải bằng chứng khoa học. Đặt bất kỳ hai người lạ nào cạnh nhau và soi đủ lâu, ta cũng tìm được vài chuyện trùng lặp. Giá trị thật của nghiên cứu nằm ở phần đo đạc có hệ thống, không nằm ở giai thoại.
Nghiên cứu được làm thế nào
Mỗi người tham gia thường dành khoảng một tuần ở Minneapolis. Trong thời gian đó họ trải qua hàng loạt bài đo: khám sức khoẻ, đo sóng não, kiểm tra trí tuệ, nhiều bảng hỏi tính cách, sở thích, thái độ, phỏng vấn về lịch sử cuộc đời. Hai anh em làm các bài đo riêng rẽ để không ảnh hưởng lẫn nhau.
Ngoài nhóm chính là sinh đôi cùng trứng lớn lên tách biệt, nghiên cứu có thêm sinh đôi khác trứng lớn lên tách biệt. Nhóm so sánh là dữ liệu sinh đôi lớn lên chung nhà từ sổ đăng ký sinh đôi của bang Minnesota.
| Nhóm | Chung gen | Chung nhà | Vai trò trong so sánh |
|---|---|---|---|
| Cùng trứng, lớn lên tách biệt | Gần như toàn bộ | Không | Đo riêng ảnh hưởng của gen |
| Cùng trứng, lớn lên chung | Gần như toàn bộ | Có | Gen cộng môi trường chung |
| Khác trứng, lớn lên tách biệt | Khoảng một nửa phần khác biệt | Không | Đối chứng cho nhóm thứ nhất |
| Khác trứng, lớn lên chung | Khoảng một nửa phần khác biệt | Có | Đối chứng cho nhóm thứ hai |
Logic rất gọn. Nếu cặp cùng trứng lớn lên tách biệt mà vẫn giống nhau, sự giống nhau đó khó giải thích bằng môi trường gia đình, vì họ không có môi trường gia đình chung.
Kết quả về tính cách
Bài báo tính cách quan trọng nhất của nhóm là công trình của Auke Tellegen, Bouchard và cộng sự đăng năm 1988 trên Journal of Personality and Social Psychology. Họ so mức giống nhau về tính cách giữa bốn nhóm sinh đôi trên.
Phát hiện nổi bật: cặp cùng trứng lớn lên tách biệt giống nhau về tính cách gần ngang cặp cùng trứng lớn lên chung nhà. Nói cách khác, sống chung một mái nhà gần như không làm hai người cùng gen giống nhau thêm. Ước lượng hệ số di truyền cho các nét tính cách đo được rơi vào khoảng 40–50%, phù hợp với các nghiên cứu sinh đôi thông thường.
Năm 1990, Bouchard và cộng sự tổng kết dự án trên tạp chí Science, với kết luận rộng hơn: trên nhiều đặc điểm tâm lý, từ trí tuệ tới tính cách, sở thích nghề nghiệp và một số thái độ xã hội (như mức độ coi trọng tôn giáo), gen góp phần đáng kể vào khác biệt giữa người với người. Bài báo đồng thời nhấn mạnh rằng gen không định đoạt một cá nhân cụ thể sẽ thành người thế nào.
Giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu
Dữ liệu cho thấy một bức tranh tinh tế hơn tiêu đề báo chí. Các cặp cùng trứng tách biệt giống nhau ở xu hướng chung: mức hướng ngoại, mức dễ lo lắng, mức thích cái mới. Nhưng họ có thể khác nhau nhiều ở nghề nghiệp, quan điểm cụ thể, thói quen hằng ngày, những thứ gắn với cơ hội và hoàn cảnh sống riêng. Một người trở thành thợ mộc, người kia làm nhân viên bán hàng, nhưng cả hai có thể cùng là người làm việc tỉ mỉ, ít nói ở chỗ đông.
Vì sao nghiên cứu gây chấn động
Bối cảnh lúc đó quan trọng. Trong nhiều thập niên giữa thế kỷ 20, tâm lý học Mỹ chịu ảnh hưởng mạnh của chủ nghĩa hành vi, với niềm tin rằng con người phần lớn là sản phẩm của môi trường và sự dạy dỗ. Nói tới gen trong tâm lý học bị nhiều người nhìn với nghi ngại, một phần vì ký ức về phong trào ưu sinh đầu thế kỷ.
Thêm vào đó, mảng nghiên cứu sinh đôi tách biệt từng bị tổn thương nặng vì vụ Cyril Burt. Nhà tâm lý học Anh này công bố dữ liệu về trí tuệ ở sinh đôi tách biệt, nhưng sau khi ông qua đời, các nhà phê bình như Leon Kamin chỉ ra những con số trùng khớp bất thường, và nhiều người đi tới kết luận dữ liệu có phần bị ngụy tạo. Vụ việc vẫn còn được tranh luận về mức độ, nhưng từ đó bất kỳ nghiên cứu sinh đôi tách biệt nào cũng bị soi rất kỹ.
Nghiên cứu Minnesota ra đời trong bầu không khí ấy, với thiết kế cẩn thận hơn, đo đạc chuẩn hoá, và kết quả khớp với các dự án độc lập khác, chẳng hạn nghiên cứu sinh đôi và con nuôi ở người cao tuổi tại Thuỵ Điển. Chính sự khớp nhau này khiến kết luận khó bị gạt đi.
Những giới hạn cần biết
Đọc nghiên cứu này cho tỉnh táo cũng là đọc cả những phê bình nhắm vào nó.
- Tách biệt chưa hẳn là tách biệt hoàn toàn. Hai đứa trẻ đã chung bụng mẹ chín tháng. Một số cặp ở chung vài tháng đầu đời, một số đã gặp nhau trước khi tham gia nghiên cứu. Nhóm Bouchard đã kiểm tra và cho rằng thời gian tiếp xúc không giải thích được mức giống nhau, nhưng giới phê bình vẫn coi đây là điểm yếu.
- Nhà nuôi có thể giống nhau. Cơ quan nhận nuôi thường đặt trẻ vào các gia đình có điều kiện tương tự. Nếu hai nhà nuôi cùng tầng lớp, cùng văn hoá, thì "môi trường khác nhau" không khác nhiều như tên gọi.
- Mẫu tự chọn. Người tham gia là những cặp đã tìm thấy nhau và đồng ý tới. Các cặp giống nhau nhiều có lẽ dễ được người khác nhận ra và giới thiệu hơn.
- Cỡ mẫu nhỏ so với các nghiên cứu sinh đôi thông thường, vì sinh đôi tách biệt rất hiếm. Ước lượng có biên dao động rộng.
Không phê bình nào trong số này lật ngược được kết luận rằng gen có vai trò. Nhưng chúng là lý do để không đọc con số như chân lý tuyệt đối.
Một nghiên cứu khác, một bài học đạo đức
Đừng nhầm nghiên cứu Minnesota với một dự án khác ở New York những năm 1960. Ở đó, một cơ quan nhận nuôi đã chủ ý tách một số cặp sinh đôi và sinh ba cho các gia đình khác nhau mà không nói với gia đình nuôi rằng con mình có anh chị em sinh đôi, để một nhóm nhà nghiên cứu theo dõi. Câu chuyện được biết rộng rãi qua bộ phim tài liệu Three Identical Strangers năm 2018.
Những người trong cuộc chỉ biết sự thật khi tình cờ gặp nhau lúc trưởng thành. Dự án đó ngày nay được nhắc như một ví dụ về vi phạm đạo đức nghiên cứu. Nghiên cứu Minnesota thì khác: nó tìm tới những cặp đã bị tách vì hoàn cảnh, không gây ra sự chia cắt nào.
Góc nhìn hôm nay
Hơn bốn mươi năm sau, nghiên cứu Minnesota vẫn có mặt trong gần như mọi giáo trình tâm lý học nhập môn. Bài học nó để lại cho người đọc phổ thông có thể tóm gọn:
- Một phần xu hướng tính cách đã có từ trong bẩm sinh. Hai người cùng gen, sống xa nhau, vẫn hay phản ứng với đời theo cách giống nhau.
- Nhưng "xu hướng" không phải "số phận". Nghề nghiệp, quan điểm, lựa chọn cụ thể vẫn khác nhau tuỳ hoàn cảnh.
- Giai thoại trùng hợp thì vui, còn bằng chứng nằm ở so sánh có hệ thống giữa nhiều nhóm.
Người muốn đọc kỹ có thể tìm cuốn Born Together—Reared Apart (2012) của Nancy Segal, nhà nghiên cứu từng làm việc trong dự án, kể lại toàn bộ quá trình. Bài báo năm 1990 trên Science và bài năm 1988 của Tellegen cùng cộng sự là hai nguồn gốc nên tìm nếu muốn đọc tài liệu khoa học gốc.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu sinh đôi Minnesota là gì?
Đó là dự án do Thomas Bouchard dẫn dắt tại Đại học Minnesota từ năm 1979, nghiên cứu các cặp sinh đôi bị tách nhau từ nhỏ và lớn lên ở các gia đình khác nhau. Mục đích là tách ảnh hưởng của gen khỏi ảnh hưởng của môi trường gia đình.
Sinh đôi cùng trứng lớn lên xa nhau có giống tính nhau không?
Có, ở mức đáng kể. Nghiên cứu Minnesota cho thấy họ giống nhau về tính cách gần ngang cặp cùng trứng lớn lên chung nhà, dù vẫn khác nhau ở nghề nghiệp, quan điểm và nhiều lựa chọn cụ thể.
Câu chuyện hai anh em Jim có thật không?
Có thật: hai anh em sinh đôi cùng trứng ở Ohio được nhận nuôi riêng và gặp lại nhau năm 1979 ở tuổi 39, cả hai đều tên James. Nhưng các điểm trùng hợp trong đời họ chỉ là giai thoại, không phải bằng chứng khoa học của nghiên cứu.
Nghiên cứu sinh đôi Minnesota bị phê bình ở điểm nào?
Các phê bình chính là một số cặp đã tiếp xúc nhau trước khi được đo, gia đình nhận nuôi có thể giống nhau về điều kiện, mẫu tự chọn và cỡ mẫu nhỏ. Những điểm này khiến con số kém chắc chắn hơn, nhưng không lật ngược kết luận rằng gen có vai trò.
Nghiên cứu Minnesota khác phim Three Identical Strangers thế nào?
Phim nói về một dự án ở New York mà trẻ sinh đôi, sinh ba bị cố ý tách ra để theo dõi, bị coi là vi phạm đạo đức. Nghiên cứu Minnesota chỉ tìm tới những cặp đã bị tách vì hoàn cảnh, không gây ra sự chia cắt.
