Tính cách có thay đổi theo tuổi, và thay đổi theo một hướng khá nhất quán mà giới nghiên cứu gọi là nguyên tắc trưởng thành: trung bình, từ tuổi đôi mươi tới trung niên, con người trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn và ổn định cảm xúc hơn. Đồng thời, thứ hạng tương đối giữa người này với người khác lại ngày càng ổn định. Nói gọn: ai cũng thay đổi, nhưng phần lớn thay đổi cùng chiều, nên người hay lo vẫn thường lo hơn bạn bè cùng tuổi, chỉ là bớt lo hơn chính mình lúc trẻ.
Câu hỏi cũ: tính cách "đông cứng" lúc 30 tuổi?
Cuối thế kỷ 19, nhà tâm lý học William James viết trong The Principles of Psychology (1890) rằng ở phần lớn người, tới tuổi ba mươi tính cách đã "đông cứng như thạch cao". Câu này được trích lại suốt hơn một thế kỷ.
Trong nhiều thập niên, ngay cả những nhà nghiên cứu lớn của mô hình Big Five như Paul Costa và Robert McCrae cũng nhấn mạnh sự ổn định: sau khoảng 30 tuổi, tính cách thay đổi rất ít. Quan điểm này có cơ sở, nhưng khi dữ liệu theo dõi dài hạn tích luỹ đủ nhiều, bức tranh trở nên phức tạp và thú vị hơn.
Hai kiểu "thay đổi" cần tách bạch
Khi hỏi "tính cách có thay đổi không", người ta thực ra đang hỏi hai câu khác nhau. Không tách hai câu này thì dễ đọc nhầm mọi nghiên cứu.
| Kiểu thay đổi | Câu hỏi | Kết quả chung |
|---|---|---|
| Thay đổi mức trung bình | Cả một thế hệ, khi già đi, có tận tâm hơn, điềm tĩnh hơn không? | Có, khá rõ, nhất là từ 20 tới 40 tuổi |
| Ổn định thứ hạng | Người tận tâm nhất lớp lúc 20 tuổi, tới 50 tuổi có còn nằm trong nhóm tận tâm nhất không? | Phần lớn có, và mức ổn định tăng dần theo tuổi |
| Thay đổi cá nhân | Từng người có đi khác hướng chung không? | Có, khác biệt giữa các cá nhân là đáng kể |
Hình dung một đoàn người đi bộ lên dốc. Cả đoàn cùng lên (thay đổi trung bình), nhưng ai đi trước vẫn thường ở trước (ổn định thứ hạng). Thỉnh thoảng có người vượt lên hay tụt lại (thay đổi cá nhân).
Bằng chứng: tổng hợp gần một trăm nghiên cứu dọc
Năm 2006, Brent Roberts, Kate Walton và Wolfgang Viechtbauer đăng trên Psychological Bulletin một phân tích gộp các nghiên cứu theo dõi cùng một nhóm người qua nhiều năm, tổng cộng gần một trăm mẫu nghiên cứu. Kết quả chính:
- Tận tâm tăng dần, rõ nhất ở tuổi trưởng thành sớm, và còn tiếp tục tăng tới trung niên.
- Ổn định cảm xúc (tức bất ổn cảm xúc giảm) tăng, nhất là ở tuổi trưởng thành sớm.
- Dễ chịu tăng chậm nhưng đều, có dấu hiệu tiếp tục cả về sau.
- Hướng ngoại tách thành hai mảng: mảng tự tin, quyết đoán (social dominance) tăng ở tuổi trẻ; mảng thích giao du, sôi nổi (social vitality) tăng ở tuổi vị thành niên rồi giảm nhẹ về già.
- Cởi mở tăng ở tuổi trẻ, rồi giảm khi về già.
Điểm gây chú ý nhất: phần lớn thay đổi xảy ra trong khoảng 20 tới 40 tuổi, không phải ở tuổi vị thành niên như nhiều người nghĩ. Và thay đổi không dừng hẳn ở 30 tuổi như câu nổi tiếng của William James.
Về độ ổn định thứ hạng, một phân tích gộp trước đó của Roberts và Wendy DelVecchio (2000) cho thấy độ ổn định tăng dần từ tuổi nhỏ, chạm mức cao vào khoảng tuổi năm mươi. Tính cách trẻ em kém ổn định nhất; tính cách người trung niên ổn định nhất.
Vì sao gọi là "nguyên tắc trưởng thành"
Các nhà nghiên cứu nhận ra ba nét tăng lên (tận tâm, dễ chịu, ổn định cảm xúc) có một điểm chung: chúng là những nét giúp người ta làm tốt vai trò của người lớn. Đi làm cần đúng hẹn, giữ lời. Sống chung cần nhường nhịn. Nuôi con cần bình tĩnh. Vì vậy hướng thay đổi này được gọi là nguyên tắc trưởng thành (maturity principle), thuật ngữ gắn với các công trình của Roberts, Avshalom Caspi và cộng sự.
Cần lưu ý: "trưởng thành" ở đây là mô tả hướng thay đổi phổ biến, không phải thước đo người này "chín chắn" hơn người kia. Một người ít dễ chịu hơn trung bình vẫn có thể là người lớn đàng hoàng, và có những hoàn cảnh mà sự thẳng thắn, cứng cỏi lại cần thiết hơn sự chiều lòng.
Thay đổi đến từ đâu
Có hai cách giải thích chính, và nhiều khả năng cả hai đều đúng một phần.
Giải thích "chín theo lập trình"
Costa và McCrae nghiêng về hướng cho rằng thay đổi theo tuổi chủ yếu là quá trình sinh học nội tại, như cơ thể lớn lên và già đi. Lập luận ủng hộ: hướng thay đổi khá giống nhau ở nhiều nền văn hoá khác nhau, và các nghiên cứu sinh đôi cho thấy gen góp phần vào cả sự ổn định lẫn sự thay đổi.
Giải thích "đầu tư vào vai trò xã hội"
Roberts và cộng sự đề xuất nguyên tắc đầu tư xã hội: khi bước vào các vai trò người lớn như đi làm, gắn bó lâu dài, làm cha mẹ, con người chịu những kỳ vọng mới, lặp đi lặp lại những hành vi mới, và lâu dần hành vi thành nét. Một nghiên cứu trên dữ liệu từ hơn sáu mươi quốc gia, do Wiebke Bleidorn và cộng sự công bố năm 2013, cho thấy ở những nơi người trẻ đảm nhận vai trò người lớn sớm hơn, xu hướng trưởng thành về tính cách cũng xuất hiện sớm hơn. Các biến cố cụ thể và mức độ chúng đổi tính cách được bàn riêng trong bài về biến cố lớn của danh mục này.
Còn tuổi già thì sao?
Dữ liệu về người trên 70 tuổi ít hơn, nhưng một số xu hướng được nhắc tới: cởi mở thường giảm, mảng sôi nổi của hướng ngoại giảm, và ở tuổi rất cao một số nghiên cứu ghi nhận tận tâm và ổn định cảm xúc có thể giảm nhẹ, có lẽ gắn với sức khoẻ và mất mát. Đây là vùng còn nhiều chỗ chưa chắc, và khác biệt giữa các cá nhân rất lớn.
Một lưu ý thực tế: nếu một người lớn tuổi thay đổi tính cách đột ngột trong vài tháng (trở nên thờ ơ, dễ cáu khác thường, mất ý tứ), đó không phải "già thì vậy". Những thay đổi như thế có thể là dấu hiệu của bệnh lý cần được bác sĩ khám.
Những ngộ nhận cần gỡ
- "Tính cách cố định từ nhỏ." Không đúng. Tính cách trẻ em kém ổn định nhất, và thay đổi tiếp diễn suốt tuổi trưởng thành.
- "Thay đổi chủ yếu ở tuổi dậy thì." Tuổi vị thành niên có biến động, thậm chí một số nghiên cứu ghi nhận tận tâm và dễ chịu tạm giảm ở đầu tuổi này. Nhưng phần thay đổi lớn và bền lại nằm ở tuổi đôi mươi, ba mươi.
- "Già rồi thì không đổi được nữa." Tốc độ chậm lại, nhưng không về không.
- "Thay đổi theo tuổi là ai cũng như ai." Đó là xu hướng trung bình. Có người đi ngược hướng chung, nhất là sau những biến cố lớn.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu nguyên tắc trưởng thành giúp nhìn mình và người khác bớt khắt khe:
- Người trẻ không cần lo "mình mãi như thế này". Những nét làm mình khổ lúc 20 tuổi, như hay lo, khó giữ kỷ luật, có xu hướng dịch chuyển theo năm tháng.
- Đừng đánh giá người khác qua một lát cắt. Người bạn bốc đồng thời sinh viên có thể là người khác hẳn mười năm sau.
- Vai trò và thói quen có sức nặng. Nếu thay đổi theo tuổi một phần đến từ việc lặp lại hành vi trong vai trò mới, thì lựa chọn môi trường sống và việc làm cũng là lựa chọn mình sẽ thành người thế nào.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bài phân tích gộp năm 2006 của Roberts, Walton và Viechtbauer, hoặc các chương về phát triển nhân cách suốt đời trong giáo trình tâm lý học nhân cách.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách có thay đổi theo tuổi không?
Có. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy trung bình con người trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn và ổn định cảm xúc hơn từ tuổi đôi mươi tới trung niên, đồng thời thứ hạng tương đối giữa người với người ngày càng ổn định.
Nguyên tắc trưởng thành trong tâm lý học là gì?
Nguyên tắc trưởng thành mô tả xu hướng chung là các nét tận tâm, dễ chịu và ổn định cảm xúc tăng lên theo tuổi ở tuổi trưởng thành. Tên gọi gắn với các công trình của Brent Roberts và cộng sự, vì đây là những nét giúp làm tốt vai trò người lớn.
Tính cách thay đổi nhiều nhất ở tuổi nào?
Phân tích gộp năm 2006 của Roberts và cộng sự cho thấy phần lớn thay đổi mức trung bình xảy ra trong khoảng 20 tới 40 tuổi, chứ không chủ yếu ở tuổi dậy thì như nhiều người nghĩ.
Ba mươi tuổi tính cách có cố định không?
Không hoàn toàn. William James từng cho rằng tính cách "đông cứng" lúc 30 tuổi, nhưng dữ liệu sau này cho thấy thay đổi vẫn tiếp diễn ở tuổi trung niên, chỉ chậm dần, còn độ ổn định thứ hạng thì tăng tới khoảng tuổi năm mươi.
Người già có thay đổi tính cách không?
Có một số thay đổi nhẹ như cởi mở và mức sôi nổi giảm, và khác biệt cá nhân rất lớn. Nếu tính cách thay đổi đột ngột trong thời gian ngắn, nên đưa người thân đi khám vì đó có thể là dấu hiệu bệnh lý.
