Văn hoá ảnh hưởng tới tính cách chủ yếu ở cách nó được thể hiện, đánh giá và nói ra, hơn là tạo ra những "kiểu người" riêng cho từng nước. Các nghiên cứu lớn cho thấy cấu trúc năm nét Big Five xuất hiện ở rất nhiều nền văn hoá, khác biệt về điểm trung bình giữa các nước là có nhưng nhỏ so với khác biệt giữa người với người trong cùng một nước, và hình ảnh "tính cách dân tộc" trong đầu mọi người thường không khớp với số đo thật. Lớn lên ở đâu định hình nhiều thứ: chuẩn mực cư xử, cách hiểu về bản thân, điều được khen hay bị chê.
Hai câu hỏi khác nhau về văn hoá và tính cách
Khi nói "văn hoá ảnh hưởng tính cách", người ta có thể đang hỏi:
- Các chiều dùng để mô tả tính cách có giống nhau ở mọi nơi không? Người Nhật, người Peru, người Việt có cùng được mô tả bằng năm nét lớn không?
- Mức trung bình của các nét có khác nhau giữa các nước không? Và nếu có, khác vì đâu?
Hai câu này có câu trả lời khác nhau, và nhầm lẫn giữa chúng là nguồn gốc của nhiều định kiến.
Câu hỏi thứ nhất: năm nét lớn có mặt ở nhiều nơi
Năm 2005, Robert McCrae, Antonio Terracciano và một mạng lưới cộng tác viên ở nhiều nước đăng nghiên cứu dùng đánh giá của người quen (thay vì tự đánh giá) ở khoảng năm mươi nền văn hoá. Kết quả: cấu trúc năm nét tìm thấy ở người Mỹ xuất hiện khá rõ ở phần lớn các nền văn hoá được khảo sát, dù ở một số nơi kém rõ hơn.
Một dự án lớn khác do David Schmitt dẫn dắt, dùng bảng hỏi Big Five ngắn với người tham gia ở hơn năm mươi quốc gia, cũng đi tới kết luận tương tự. Phần lớn người làm tâm lý học nhân cách vì vậy coi năm nét lớn là một khung mô tả dùng được ở nhiều nơi, dù không hoàn hảo ở đâu cả.
Tuy vậy có những phê bình đáng lưu ý. Các nghiên cứu này thường dùng bảng hỏi dịch từ tiếng Anh, nên có thể "tìm thấy" đúng thứ mà bảng hỏi được thiết kế để tìm. Một số nhà nghiên cứu đi theo hướng ngược lại: bắt đầu từ từ vựng tả tính cách của chính ngôn ngữ bản địa. Những nghiên cứu kiểu này ở nhiều ngôn ngữ châu Âu và châu Á gợi ý có thể có thêm chiều thứ sáu, liên quan tới trung thực – khiêm tốn, dẫn tới mô hình HEXACO của Kibeom Lee và Michael Ashton. Nghiên cứu ở Trung Quốc cũng đề xuất một chiều gắn với quan hệ giữa người với người, mà bảng hỏi phương Tây không đo rõ.
Câu hỏi thứ hai: điểm trung bình có khác nhau giữa các nước
Có, nhưng cần đọc đúng cỡ. Khác biệt trung bình giữa các nước thường nhỏ hơn nhiều so với khác biệt giữa các cá nhân trong cùng một nước. Hai người Việt ngẫu nhiên có thể khác nhau về tính cách nhiều hơn so với "người Việt trung bình" và "người Pháp trung bình".
Hơn nữa, so điểm trung bình giữa các nước bằng bảng hỏi tự khai gặp một khó khăn lớn mà giới nghiên cứu gọi là hiệu ứng nhóm tham chiếu. Khi trả lời câu "Mình là người làm việc chăm chỉ", mỗi người ngầm so mình với những người xung quanh. Ở một xã hội mà ai cũng làm việc rất chăm, người chăm vừa phải có thể tự chấm thấp; ở nơi khác, cùng mức chăm ấy lại tự chấm cao. Steven Heine và cộng sự đã chỉ ra rằng điểm tận tâm tự khai giữa các nước đôi khi còn ngược chiều với các chỉ dấu hành vi khách quan như mức đúng giờ hay tốc độ làm việc.
Định kiến về "tính cách dân tộc" sai đến đâu
Một nghiên cứu nổi tiếng năm 2005 trên tạp chí Science, do Antonio Terracciano và cộng sự thực hiện ở khoảng năm mươi nền văn hoá, so sánh hai thứ: hình ảnh mà người dân mỗi nước nghĩ về "người nước mình điển hình", và điểm tính cách đo được thật của những người ở nước đó.
Kết quả: hai thứ này gần như không khớp nhau. Hình ảnh "tính cách dân tộc" khá thống nhất trong mỗi nước, nghĩa là người dân cùng chia sẻ một khuôn mẫu, nhưng khuôn mẫu đó không phản ánh mức trung bình thật. Các tác giả cho rằng hình ảnh tính cách dân tộc là sản phẩm văn hoá, lan truyền qua chuyện kể, truyền thông và lịch sử, hơn là quan sát chính xác.
Điều này áp dụng cho cả những định kiến về vùng miền trong một nước. Bài về tính cách vùng miền ở danh mục văn hoá Việt bàn kỹ hơn vì sao nên coi chúng là định kiến chứ không phải sự thật.
Văn hoá định hình tính cách bằng những đường nào
Nếu khác biệt điểm trung bình nhỏ, văn hoá vẫn tác động mạnh tới cách tính cách được sống ra. Một số đường đã được nghiên cứu nhiều:
| Đường ảnh hưởng | Ví dụ |
|---|---|
| Chuẩn mực thể hiện cảm xúc | Nơi coi trọng sự điềm đạm, người có cảm xúc mạnh học cách giữ kín; nơi khuyến khích bày tỏ, cùng người đó có thể nói ra nhiều hơn |
| Nét nào được khen | Có nơi đánh giá cao sự quyết đoán, nói thẳng; có nơi đề cao sự nhường nhịn, khéo léo |
| Cách hiểu về bản thân | Hazel Markus và Shinobu Kitayama (1991) phân biệt cách tự hiểu "độc lập" (mình là một cá thể riêng) và "phụ thuộc lẫn nhau" (mình là một phần của các mối quan hệ) |
| Mức nhất quán giữa các tình huống | Ở một số nền văn hoá Đông Á, người ta được kỳ vọng thay đổi cách cư xử theo vai và theo người đối diện nhiều hơn, và việc đó không bị coi là "giả tạo" |
| Sự thay đổi theo tuổi | Ở nơi người trẻ sớm đi làm, lập gia đình, xu hướng trưởng thành về tính cách xuất hiện sớm hơn |
Văn hoá ở cấp quốc gia khác tính cách ở cấp cá nhân
Một lỗi hay gặp là lấy đặc điểm văn hoá của một nước để suy ra tính cách từng người. Ví dụ, các thang đo văn hoá của Geert Hofstede (như chủ nghĩa cá nhân – tập thể) mô tả xã hội, không mô tả cá nhân. Một xã hội thiên về tập thể vẫn có rất nhiều người độc lập, thích tự quyết. Dùng thang văn hoá để đoán tính cách một người cụ thể là sai cấp độ.
Một phát hiện bất ngờ: khác biệt giới tính và mức bình đẳng
Các nghiên cứu đa quốc gia về Big Five, trong đó có công trình của Paul Costa, Antonio Terracciano và Robert McCrae (2001) và các dự án của David Schmitt, ghi nhận một hiện tượng ngược trực giác: khác biệt tính cách trung bình giữa nam và nữ (như mức dễ chịu, bất ổn cảm xúc tự khai) có xu hướng lớn hơn ở các nước giàu, bình đẳng giới cao hơn, và nhỏ hơn ở nơi kém bình đẳng hơn.
Lý do vẫn còn tranh luận. Có giải thích cho rằng ở xã hội cá nhân chủ nghĩa, người ta so mình với mọi người (cả nam lẫn nữ) nên khác biệt hiện rõ hơn; ở xã hội có vai trò giới phân định rõ, người ta so mình với người cùng giới nên khác biệt bị che. Cũng có giải thích liên quan tới điều kiện sống. Điểm cần nhớ: đây là khác biệt trung bình nhỏ, không dùng để đoán tính cách một người nam hay nữ cụ thể.
Người di cư: tính cách có "đổi quốc tịch"?
Người chuyển tới sống ở một nền văn hoá mới thường thay đổi cách cư xử bên ngoài khá nhanh: cách chào hỏi, mức nói thẳng, cách thể hiện cảm xúc nơi công cộng. Một số nghiên cứu cho thấy theo thời gian, cách người di cư trải nghiệm cảm xúc và mô tả bản thân cũng dần gần hơn với nơi ở mới, nhất là ở thế hệ con cái lớn lên tại đó. Những thay đổi này cho thấy văn hoá không chỉ là thứ "có sẵn" trong người, mà còn được học và học lại suốt đời.
Góc nhìn hôm nay
- Thận trọng với câu "người nước X thì…". Khuôn mẫu dân tộc và vùng miền được chia sẻ rộng rãi nhưng thường không khớp với số đo thật.
- Đọc kết quả trắc nghiệm có ý thức về văn hoá. Bảng hỏi dịch từ tiếng Anh và chuẩn so sánh từ nước khác có thể không phản ánh đúng người Việt. Điểm "thấp" hay "cao" phụ thuộc vào việc đang so với ai.
- Khác biệt cách thể hiện không phải khác biệt bản chất. Một người ít bày tỏ cảm xúc có thể chỉ đang theo chuẩn mực mình lớn lên cùng.
- Khi làm việc với người từ văn hoá khác, chú ý hành vi cụ thể và hỏi thẳng khi chưa hiểu, thay vì suy từ quốc tịch.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bài của Terracciano và cộng sự năm 2005 trên Science về tính cách dân tộc, hoặc các giáo trình tâm lý học văn hoá như sách của Steven Heine.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá có ảnh hưởng tới tính cách không?
Có, chủ yếu qua cách tính cách được thể hiện, đánh giá và nói ra. Khác biệt điểm trung bình giữa các nước là có nhưng nhỏ so với khác biệt giữa các cá nhân trong cùng một nước.
Big Five có đúng với mọi nền văn hoá không?
Cấu trúc năm nét xuất hiện khá rõ ở phần lớn nền văn hoá được khảo sát, theo các nghiên cứu ở khoảng năm mươi nền văn hoá. Một số nghiên cứu dựa trên từ vựng bản địa gợi ý có thể có thêm chiều khác, như trung thực – khiêm tốn.
Tính cách dân tộc có thật không?
Nghiên cứu năm 2005 trên tạp chí Science cho thấy hình ảnh "người nước mình điển hình" trong đầu người dân gần như không khớp với điểm tính cách đo được thật. Khuôn mẫu dân tộc là sản phẩm văn hoá hơn là quan sát chính xác.
Hiệu ứng nhóm tham chiếu là gì?
Đó là hiện tượng khi tự đánh giá, mỗi người ngầm so mình với những người xung quanh. Vì vậy cùng một mức chăm chỉ có thể được tự chấm cao ở nơi này và thấp ở nơi khác, khiến so sánh điểm tự khai giữa các nước dễ sai lệch.
Người phương Đông và phương Tây khác nhau về tính cách thế nào?
Khác biệt rõ nhất không nằm ở điểm số các nét, mà ở cách hiểu bản thân và chuẩn mực cư xử, như cách tự hiểu "độc lập" hay "phụ thuộc lẫn nhau" của Markus và Kitayama. Khác biệt giữa cá nhân trong mỗi bên vẫn lớn hơn khác biệt giữa hai bên.
