Tính cách có liên quan tới tuổi thọ, và bằng chứng nổi tiếng nhất đến từ Dự án Trường thọ (The Longevity Project) của Howard Friedman và Leslie Martin. Hai nhà nghiên cứu dùng dữ liệu theo dõi suốt tám thập kỷ một nhóm trẻ em California do Lewis Terman tuyển chọn từ năm 1921, và thấy những đứa trẻ được cha mẹ, thầy cô đánh giá là chu đáo, có trách nhiệm trung bình sống lâu hơn. Ngược lại, những em được đánh giá là vui vẻ, lạc quan nhất lại không sống lâu hơn, thậm chí có xu hướng ngắn hơn.
Một nghiên cứu được làm cho mục đích khác
Năm 1921, nhà tâm lý học Lewis Terman ở Đại học Stanford bắt đầu một nghiên cứu theo dõi khoảng 1.500 trẻ em ở bang California có điểm trí thông minh cao. Mục đích ban đầu của Terman là xem những đứa trẻ có năng lực trí tuệ cao lớn lên sẽ ra sao. Ông không hề nghĩ tới chuyện tuổi thọ.
Điểm làm nên giá trị của nghiên cứu là độ dài. Những người tham gia được hỏi han, khảo sát định kỳ suốt cả đời. Terman mất năm 1956, các đồng nghiệp tiếp tục công việc. Ngay từ những năm đầu, nghiên cứu đã thu thập đánh giá của cha mẹ và giáo viên về tính nết từng em: có chu đáo không, có trung thực không, có vui vẻ không, có hay lo lắng không.
Đầu thập niên 1990, Howard Friedman, khi ấy ở Đại học California tại Riverside, nhận ra một cơ hội hiếm: phần lớn những đứa trẻ năm xưa đã qua đời, và có thể tra được năm mất cùng nguyên nhân tử vong. Lần đầu tiên, người ta có thể hỏi một câu đòi hỏi cả đời người mới trả lời được: tính nết lúc nhỏ có liên quan tới việc sống bao lâu không?
Phát hiện chính: chu đáo, có trách nhiệm đi kèm sống lâu hơn
Bài báo năm 1993 của Friedman và cộng sự trên Journal of Personality and Social Psychology công bố kết quả bất ngờ với nhiều người. Trong các nét được đánh giá lúc nhỏ, nét gần với tận tâm trong ngôn ngữ ngày nay, gồm chu đáo, cẩn thận, đáng tin, kiên trì, liên quan rõ nhất tới tuổi thọ. Những em điểm cao ở nét này, trung bình, sống lâu hơn những em điểm thấp.
Sau gần hai mươi năm tiếp tục phân tích, Friedman và Leslie Martin gom các kết quả vào cuốn sách The Longevity Project xuất bản năm 2011, viết cho người đọc phổ thông. Tận tâm vẫn là phát hiện trung tâm.
Kết quả này không đứng một mình. Một phân tích tổng hợp năm 2008 do Margaret Kern và Friedman thực hiện, gom nhiều nghiên cứu khác nhau, cũng thấy tận tâm liên quan tới tuổi thọ dài hơn. Năm 2007, nhóm của Brent Roberts so sánh nhiều nghiên cứu theo dõi dài hạn và kết luận rằng nét tính cách dự báo tử vong ở mức không kém các yếu tố quen thuộc như địa vị kinh tế – xã hội hay năng lực nhận thức.
Bất ngờ: vui vẻ nhất lại không sống lâu nhất
Phát hiện gây chú ý thứ hai đi ngược lời khuyên quen thuộc "cứ vui là sống lâu". Trong dữ liệu Terman, những em được cha mẹ và thầy cô đánh giá là vui vẻ, lạc quan, hay đùa nhất không sống lâu hơn, và theo phân tích ban đầu còn có xu hướng mất sớm hơn.
Friedman và cộng sự đưa ra một cách giải thích: những đứa trẻ lạc quan quá mức lớn lên có thể dễ coi nhẹ rủi ro, nghĩ "chuyện xấu không tới lượt mình". Trong dữ liệu, nhóm này có xu hướng hút thuốc, uống rượu nhiều hơn và chủ quan với sức khoẻ hơn. Đây là cách giải thích hợp lý nhưng chưa phải kết luận chắc chắn.
Cũng cần đọc đúng mức: kết quả này không có nghĩa là vui vẻ có hại. Các nghiên cứu khác về cảm xúc tích cực ở người trưởng thành cho kết quả đa dạng hơn. Điều dữ liệu Terman gợi ý là sự vô tư coi nhẹ rủi ro có thể là mặt trái của một tính cách dễ mến.
Tính cách ảnh hưởng tuổi thọ qua những con đường nào
Không ai cho rằng có một "gen chu đáo" kéo dài đời người một cách trực tiếp. Các nhà nghiên cứu tìm những con đường gián tiếp, và dữ liệu Terman cho phép kiểm tra vài con đường.
| Con đường | Diễn giải |
|---|---|
| Thói quen sức khoẻ | Người tận tâm trung bình ít hút thuốc, uống rượu điều độ hơn, đi khám, uống thuốc đúng hẹn hơn |
| Ít tai nạn, ít liều lĩnh | Cẩn thận hơn khi lái xe, khi làm việc nguy hiểm |
| Cuộc sống ổn định | Công việc, hôn nhân, các mối quan hệ bền hơn, ít biến cố gây căng thẳng kéo dài |
| Chọn môi trường sống | Có xu hướng chọn bạn bè, nơi ở, nghề nghiệp lành mạnh hơn, từ đó hành vi tốt lại được củng cố |
| Phần chưa giải thích được | Một phần liên quan vẫn còn sau khi đã tính các yếu tố trên; có thể có cơ chế sinh học chưa rõ |
Ý quan trọng nhất từ bảng này: tính cách không tác động trong một lần, mà qua hàng vạn lựa chọn nhỏ suốt mấy chục năm. Hút hay không hút điếu thuốc này, đi khám hay để đó, giữ một mối quan hệ hay buông.
Những phát hiện khác ngoài tính cách
Dự án Trường thọ không chỉ nói về nét tính cách. Hai tác giả còn xem xét nhiều yếu tố đời sống khác trong dữ liệu. Một số kết quả được nhắc nhiều:
- Cha mẹ ly hôn khi còn nhỏ đi kèm tuổi thọ ngắn hơn ở nhóm người tham gia, có lẽ qua những căng thẳng và lối sống kéo theo về sau. Đây là liên quan trên số đông, không phải định mệnh của từng người.
- Gắn bó với cộng đồng, có mạng lưới quan hệ và tham gia giúp đỡ người khác, đi kèm sống lâu hơn.
- Công việc chăm chỉ không làm người ta chết sớm như lời đồn "làm nhiều thì tổn thọ"; những người bền bỉ, gắn bó với công việc có ý nghĩa nhìn chung sống lâu hơn.
Thông điệp chung mà hai tác giả rút ra: con đường sống lâu không nằm ở một bí quyết đơn lẻ, mà ở một lối sống được xây dần, trong đó tính cách là một mảnh ghép.
Giới hạn cần nhớ
Dữ liệu Terman rất quý, nhưng có những giới hạn mà chính các tác giả thừa nhận:
- Mẫu không đại diện. Người tham gia là trẻ em California có trí thông minh cao, phần lớn thuộc gia đình trung lưu, sinh khoảng đầu thế kỷ 20. Họ khác nhiều so với dân số chung, càng khác người Việt hôm nay.
- Đo tính cách thời đó còn thô. Đánh giá của cha mẹ và thầy cô năm 1922 chưa phải bảng hỏi Big Five hiện đại. Các nhà nghiên cứu phải "dịch" các mục đánh giá cũ sang khái niệm ngày nay.
- Tương quan không phải nhân quả. Dữ liệu cho thấy hai thứ đi cùng nhau, nhưng không thể thí nghiệm "gán" tính cách cho ai để xem họ sống bao lâu.
- Thời thế thay đổi. Thuốc lá, y tế, an toàn lao động hồi đầu thế kỷ 20 khác bây giờ. Con đường từ tính cách tới sức khoẻ có thể đã khác.
Dù vậy, việc nhiều nghiên cứu độc lập trên các nhóm dân cư khác nhau cũng thấy tận tâm liên quan tới tuổi thọ khiến phát hiện này được coi là khá vững.
Góc nhìn cho hôm nay
Bài học thực tế từ Dự án Trường thọ không phải "hãy thay tính đổi nết", mà là chú ý tới những hành vi mà tận tâm thường mang lại. Ai cũng có thể làm những việc ấy, bất kể điểm trắc nghiệm của mình ra sao:
- Khám sức khoẻ định kỳ và theo hết liệu trình điều trị.
- Giữ giấc ngủ, ăn uống, vận động đều đặn bằng các thói quen nhỏ, dễ duy trì.
- Thận trọng với rủi ro lặp lại hằng ngày: đội mũ bảo hiểm, không lái xe khi đã uống rượu bia.
- Giữ các mối quan hệ và tham gia giúp đỡ cộng đồng.
Với người vốn vô tư, lạc quan, phát hiện về sự vui vẻ không phải lời phán xét. Nó chỉ nhắc rằng lạc quan đi cùng cẩn trọng thì tốt hơn lạc quan đi cùng chủ quan. Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn The Longevity Project của Friedman và Martin, viết dễ đọc và kể khá kỹ về nhóm người tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Dự án Trường thọ (The Longevity Project) là gì?
Đó là công trình của Howard Friedman và Leslie Martin, dùng dữ liệu theo dõi suốt đời khoảng 1.500 trẻ em California do Lewis Terman bắt đầu từ năm 1921. Kết quả được tổng kết trong cuốn sách cùng tên xuất bản năm 2011. Phát hiện nổi bật là tính chu đáo, có trách nhiệm lúc nhỏ liên quan tới tuổi thọ dài hơn.
Tính cách nào giúp sống lâu?
Theo nhiều nghiên cứu, tận tâm là nét liên quan rõ nhất tới tuổi thọ, chủ yếu qua thói quen sức khoẻ tốt, ít liều lĩnh và cuộc sống ổn định. Đây là xu hướng trên số đông, không phải bảo đảm cho từng người.
Người lạc quan có sống lâu hơn không?
Trong dữ liệu Terman, những đứa trẻ được đánh giá là vui vẻ, lạc quan nhất không sống lâu hơn, có xu hướng ngắn hơn. Cách giải thích được đưa ra là sự lạc quan quá mức có thể khiến người ta coi nhẹ rủi ro sức khoẻ. Kết quả này không có nghĩa vui vẻ có hại.
Nghiên cứu Terman có áp dụng được cho người Việt không?
Cần thận trọng, vì mẫu là trẻ em Mỹ có trí thông minh cao sinh đầu thế kỷ 20. Tuy vậy, liên quan giữa tận tâm và tuổi thọ cũng được thấy ở các nghiên cứu khác, nên hướng chung được coi là khá vững.
Tính cách không tận tâm thì có sống ngắn không?
Không có chuyện định sẵn như vậy. Ảnh hưởng của tính cách đi qua hành vi như hút thuốc, khám bệnh, lái xe an toàn, và những hành vi này ai cũng thay đổi được. Liên quan chỉ thấy rõ trên số đông.
