Hành vi do cả con người lẫn hoàn cảnh quyết định, và hai thứ này đan vào nhau chứ không cộng đơn giản. Câu trả lời ấy nghe hiển nhiên, nhưng phải trải qua một cuộc tranh luận kéo dài khoảng hai thập kỷ mới được chấp nhận rộng rãi. Mồi lửa là cuốn Personality and Assessment năm 1968 của Walter Mischel, trong đó ông chỉ ra rằng điểm trắc nghiệm tính cách dự báo hành vi trong một tình huống cụ thể kém hơn nhiều so với người ta vẫn tưởng.
Trước Mischel: những tín hiệu đầu tiên
Nghi ngờ về sự nhất quán của tính cách đã có từ trước. Cuối thập niên 1920, Hugh Hartshorne và Mark May thực hiện một loạt nghiên cứu lớn về "giáo dục phẩm cách" ở trẻ em Mỹ. Họ tạo ra nhiều tình huống mà trẻ có cơ hội gian lận, nói dối hoặc lấy tiền mà tưởng không ai biết: trong bài kiểm tra, trong lúc chơi thể thao, ở nhà. Kết quả làm nhiều người bất ngờ: một đứa trẻ không trung thực trong tình huống này chưa chắc không trung thực ở tình huống khác. "Trung thực" không hiện ra như một nét đồng đều, mà phụ thuộc khá nhiều vào cụ thể từng hoàn cảnh.
Cũng trong thập niên 1930, nhà tâm lý học Kurt Lewin đưa ra một công thức ngắn gọn, về sau được trích rất nhiều: hành vi là hàm số của con người và môi trường, viết là B = f(P, E). Công thức không nói phần nào lớn hơn, chỉ nói không thể bỏ phần nào.
Mischel năm 1968 thực sự nói gì
Mischel không viết rằng tính cách không tồn tại. Điều ông làm là rà lại một khối lớn nghiên cứu và nêu một nhận xét khó chịu: tương quan giữa điểm trắc nghiệm tính cách và hành vi đo được trong một tình huống cụ thể hiếm khi vượt quá khoảng 0,3. Ông gọi mức trần ấy là "hệ số tính cách" (personality coefficient), với hàm ý mỉa mai nhẹ.
Tương quan 0,3 nghĩa là gì? Nói nôm na, biết điểm tính cách của ai đó giúp đoán hành vi của họ tốt hơn đoán mò, nhưng còn rất xa mới chắc chắn. Nhiều người điểm cao vẫn hành xử như người điểm thấp, và ngược lại.
Từ đó Mischel lập luận rằng hành vi nhạy với tình huống hơn nhiều so với hình dung của các nhà lý thuyết nét tính cách, và rằng cách nghĩ "người này có nét X nên sẽ làm Y" là quá đơn giản. Cuốn sách rơi đúng vào lúc tâm lý học xã hội đang có nhiều thí nghiệm gây chấn động cho thấy sức mạnh của hoàn cảnh. Một ví dụ hay được nhắc là thí nghiệm của John Darley và Daniel Batson công bố năm 1973: những chủng sinh được bảo phải đi gấp sang toà nhà khác ít dừng lại giúp một người đang gục bên đường hơn hẳn những người không bị giục, kể cả những người đang trên đường đi giảng về chính câu chuyện người Samari nhân lành.
Trong vài năm, không khí trong ngành thay đổi rõ rệt. Có người bắt đầu nghi ngờ cả việc tâm lý học nhân cách có còn đáng làm không.
Những câu trả lời từ phía "con người"
Các nhà nghiên cứu tính cách không im lặng. Trong khoảng hai thập kỷ sau đó, họ đưa ra những lập luận làm thay đổi cách hiểu chuyện này.
Gộp nhiều lần đo
Seymour Epstein, trong các bài viết cuối thập niên 1970, chỉ ra một điểm mà ai từng đi thi cũng hiểu: một câu hỏi đơn lẻ trong bài thi dự báo rất kém năng lực của học sinh, nhưng cả bài thi thì dự báo khá tốt. Tính cách cũng vậy. Hành vi trong một tình huống chịu ảnh hưởng của vô số thứ ngẫu nhiên — hôm đó mệt, hôm đó vừa cãi nhau. Nhưng khi gộp hành vi qua nhiều ngày, nhiều tình huống, mối liên hệ với nét tính cách tăng lên rõ rệt.
0,3 không phải nhỏ
David Funder và Daniel Ozer (1983) làm một phép thử ngược: họ tính lại độ lớn hiệu ứng của những thí nghiệm tình huống nổi tiếng nhất trong tâm lý học xã hội, đổi ra cùng thang tương quan. Kết quả: các hiệu ứng tình huống ấy cũng chỉ vào khoảng 0,3 đến 0,4. Nghĩa là tình huống không "mạnh hơn hẳn" con người như người ta tưởng; cả hai đều có tác động ở tầm tương tự.
Tình huống mạnh và tình huống yếu
Chính Mischel về sau phân biệt tình huống "mạnh" và "yếu". Tình huống mạnh có luật lệ rõ, ai cũng biết nên làm gì: đèn đỏ, đám tang, phòng thi. Ở đó mọi người cư xử khá giống nhau, tính cách ít có chỗ thể hiện. Tình huống yếu thì mơ hồ, không ai bảo phải làm gì: một buổi chiều rảnh, một bữa tiệc không quen ai. Ở đó tính cách hiện ra rõ nhất.
Năm 1988, Douglas Kenrick và David Funder viết một bài tổng kết với cái tên khá thẳng thắn, đại ý "kiếm lời từ cuộc tranh cãi", liệt kê những gì ngành đã học được. Kết luận chung: nét tính cách có thật và dự báo được hành vi, nhất là khi đo cẩn thận, gộp nhiều lần, và xét đúng loại tình huống.
Câu trả lời của chính Mischel: chữ ký "nếu… thì…"
Mischel không dừng ở việc phê bình. Cùng Yuichi Shoda, ông đề xuất một cách nhìn khác: mỗi người có một khuôn mẫu "nếu… thì…" riêng và ổn định. Tính nhất quán không nằm ở chỗ người đó luôn làm một việc, mà ở chỗ người đó luôn phản ứng theo cùng một kiểu với cùng một loại tình huống.
Trong một nghiên cứu nổi tiếng ở một trại hè dành cho trẻ, nhóm của Shoda và Mischel quan sát hành vi của trẻ trong nhiều tình huống được ghi chép tỉ mỉ suốt nhiều tuần. Họ thấy những khuôn mẫu rất riêng và lặp lại. Có thể hình dung như bảng dưới (ví dụ minh hoạ, không phải số liệu gốc):
| Tình huống | Bạn A | Bạn B |
|---|---|---|
| Bị bạn cùng tuổi trêu | Phản ứng mạnh | Bình thản |
| Bị người lớn nhắc nhở | Bình thản | Phản ứng mạnh |
| Được khen | Vui vẻ | Vui vẻ |
Nếu chỉ đếm tổng số lần phản ứng mạnh, A và B có thể bằng nhau, và một bảng hỏi tính cách chung sẽ cho họ cùng điểm. Nhưng "chữ ký" của họ khác hẳn. Năm 1995, Mischel và Shoda gói ý tưởng này vào một mô hình gọi là hệ thống nhận thức – cảm xúc của nhân cách (CAPS): mỗi người mang một mạng lưới cách hiểu, mong đợi, cảm xúc, mục tiêu riêng, và tình huống nào "bật" phần nào của mạng lưới ấy thì hành vi đi theo.
Bài học cho đời thường: lỗi quy kết
Tranh luận này nghe học thuật, nhưng chạm vào một thói quen rất đời thường. Nhà tâm lý học Lee Ross (1977) đặt tên cho nó là lỗi quy kết cơ bản: khi nhìn người khác, ta có xu hướng giải thích hành vi của họ bằng tính cách, và đánh giá thấp vai trò của hoàn cảnh.
- Đồng nghiệp trả lời cộc lốc: ta nghĩ "người khó chịu", ít khi nghĩ "chắc đang bị dí hạn".
- Người đi xe cắt ngang: "đồ vô ý thức", hiếm khi "có khi đang chở người ốm".
- Nhưng khi chính ta trả lời cộc lốc, ta biết rõ hôm đó mình mệt thế nào.
Hiểu cuộc tranh luận người – tình huống giúp ta chậm lại một nhịp trước khi kết luận về người khác từ một lần gặp.
Góc nhìn hôm nay: dùng cả hai vế
Ngày nay, hầu như không nhà nghiên cứu nào còn đứng hẳn về một phía. Cách hiểu phổ biến được gọi là thuyết tương tác: con người chọn tình huống, định hình tình huống, và bị tình huống định hình lại. Người hướng ngoại tìm tới những buổi đông vui; một khi ở đó, chính không khí ấy lại khiến họ càng hướng ngoại hơn.
Có vài cách đem ý này vào cuộc sống.
- Muốn đổi hành vi của mình, đổi tình huống trước. Người hay xao nhãng có thể khó "trở thành người tập trung", nhưng dễ hơn nhiều nếu để điện thoại ở phòng khác. Thiết kế hoàn cảnh thường hiệu quả hơn trông vào ý chí.
- Muốn hiểu một người, nhìn qua nhiều tình huống. Ấn tượng từ một lần gặp là một câu hỏi đơn lẻ trong bài thi; muốn biết thật thì cần cả bài.
- Tìm chữ ký "nếu… thì…" của chính mình. "Mình hay cáu" là quá chung. "Mình hay cáu khi đói và có người hỏi dồn" thì làm được gì đó.
Muốn đọc thêm, cuốn Personality and Assessment (1968) vẫn được tái bản và là tài liệu gốc đáng đọc; các giáo trình nhập môn tâm lý học nhân cách đều có một chương về tranh luận người – tình huống.
Câu hỏi thường gặp
Tranh luận người – tình huống là gì?
Đó là cuộc tranh luận trong tâm lý học, bùng lên sau năm 1968, về việc hành vi chủ yếu do tính cách hay do hoàn cảnh quyết định. Kết luận được chấp nhận rộng rãi hiện nay là cả hai đều quan trọng và tương tác với nhau.
Walter Mischel năm 1968 đã chỉ ra điều gì?
Trong cuốn Personality and Assessment, Mischel nhận xét rằng điểm trắc nghiệm tính cách hiếm khi tương quan với hành vi trong một tình huống cụ thể cao hơn khoảng 0,3. Ông cho rằng hành vi nhạy với tình huống hơn nhiều so với cách các lý thuyết nét tính cách mô tả.
Hệ số tính cách 0,3 có phải là nhỏ không?
Không nhỏ như người ta tưởng. Funder và Ozer (1983) tính lại các thí nghiệm tình huống kinh điển và thấy hiệu ứng tình huống cũng chỉ vào khoảng 0,3 đến 0,4. Hơn nữa, khi gộp hành vi qua nhiều lần quan sát, mối liên hệ với tính cách mạnh lên rõ rệt.
Mô hình "nếu… thì…" của Mischel và Shoda là gì?
Đó là ý tưởng rằng tính nhất quán của một người nằm ở khuôn mẫu phản ứng riêng với từng loại tình huống, chẳng hạn "nếu bị người lớn nhắc thì phản ứng mạnh, nếu bị bạn trêu thì bình thản". Khuôn mẫu này ổn định và giống như chữ ký riêng của mỗi người.
Lỗi quy kết cơ bản liên quan gì tới chuyện này?
Lỗi quy kết cơ bản là xu hướng giải thích hành vi của người khác bằng tính cách mà xem nhẹ hoàn cảnh. Hiểu tranh luận người – tình huống giúp nhận ra thói quen này và thận trọng hơn khi đánh giá người khác từ một lần gặp.
