Tính cách và kết quả học tập: tận tâm quan trọng không kém trí thông minh

Trong các nét tính cách, tận tâm là nét liên quan rõ nhất tới kết quả học tập. Phân tích tổng hợp của Arthur Poropat năm 2009 cho thấy ở bậc đại học, mức liên quan giữa tận tâm và điểm số ngang với mức liên quan của trí thông minh. Lý do chính: điểm số không chỉ đo đầu óc nhanh hay chậm, mà còn đo chuyện đi học đều, làm bài đủ, ôn bài sớm, những thứ gắn chặt với tận tâm.

Điểm số đo nhiều thứ hơn ta tưởng

Người ta hay nghĩ học giỏi là do thông minh. Điều đó đúng một phần: trí thông minh, đo bằng các bài trắc nghiệm năng lực nhận thức, là một trong những yếu tố dự báo kết quả học tập mạnh nhất mà tâm lý học biết. Nhưng thử nhìn lại một học kỳ bình thường. Điểm cuối kỳ được cộng từ bài tập về nhà, điểm chuyên cần, bài kiểm tra mười lăm phút, dự án nhóm, rồi mới tới bài thi. Phần lớn trong số đó đòi hỏi làm đều tay suốt nhiều tháng, không chỉ một buổi sáng làm bài xuất sắc.

Đó là chỗ tính cách bước vào. Tận tâm trong mô hình Big Five gồm các khía cạnh như ngăn nắp, có trách nhiệm, nỗ lực đạt thành tích, tự kỷ luật và cân nhắc trước khi làm. Mỗi khía cạnh đều có "đất diễn" trong đời học sinh, sinh viên.

Phân tích của Poropat năm 2009

Arthur Poropat, một nhà nghiên cứu người Úc, công bố bài tổng hợp trên tạp chí Psychological Bulletin năm 2009. Ông gom dữ liệu từ rất nhiều nghiên cứu về Big Five và kết quả học tập ở ba cấp: tiểu học, trung học và đại học. Những điểm chính được trích rộng rãi:

• Tận tâm liên quan dương với điểm số ở mọi cấp, và mức liên quan khá ổn định từ phổ thông lên đại học.
• Trí thông minh liên quan mạnh với điểm số ở cấp nhỏ, nhưng mức liên quan giảm dần ở cấp cao hơn. Tới bậc đại học, tận tâm và trí thông minh có mức liên quan tương đương.
• Cởi mở và dễ chịu có liên quan dương nhưng nhỏ hơn.
• Hướng ngoại và bất ổn cảm xúc gần như không liên quan khi tính chung, dù có thể có tác động ở từng hoàn cảnh cụ thể.

Một điểm đáng chú ý: tận tâm và trí thông minh gần như không tương quan với nhau. Vì thế hai thứ này cộng dồn chứ không trùng lặp. Biết cả hai thì dự báo kết quả học tập tốt hơn biết một.

Vì sao vai trò của trí thông minh giảm dần ở cấp cao

Con số "ngang nhau ở đại học" dễ bị đọc thành "tận tâm quan trọng hơn trí thông minh". Cách đọc đó chưa chính xác. Giới nghiên cứu đưa ra mấy lý do khiến mức liên quan của trí thông minh giảm ở bậc cao:

Đã có một vòng sàng lọc

Vào được đại học thường phải qua kỳ thi tuyển, mà kỳ thi tuyển phần nào đã sàng theo năng lực nhận thức. Sinh viên trong một trường vì thế giống nhau về năng lực hơn so với học sinh tiểu học. Khi mọi người gần bằng nhau ở một yếu tố, yếu tố đó khó tạo khác biệt về điểm số. Giới thống kê gọi hiện tượng này là "thu hẹp khoảng biến thiên".

Đại học tự quản nhiều hơn

Ở tiểu học, thầy cô và phụ huynh nhắc nhở, kiểm tra bài hằng ngày. Ở đại học, không ai đứng sau lưng. Tự đặt lịch học, tự ôn, tự giữ hạn nộp trở thành việc của mỗi người. Môi trường ít khung đỡ hơn thì khác biệt về tự kỷ luật càng lộ ra.

Tận tâm biến thành điểm số qua con đường nào

Các nghiên cứu về sau cố tìm "cầu nối" giữa nét tính cách và kết quả. Những con đường được nhắc nhiều:

Một nghiên cứu nhỏ hay được nhắc là của Angela Duckworth và Martin Seligman (2005) trên học sinh lớp tám ở Mỹ: mức tự kỷ luật, đo bằng nhiều nguồn gồm học sinh tự khai, phụ huynh và giáo viên đánh giá, dự báo điểm số cuối năm tốt hơn điểm trí thông minh. Đây là một nghiên cứu ở một trường, không nên khái quát quá rộng, nhưng nó cùng hướng với kết quả tổng hợp.

Còn các nét khác thì sao

Cởi mở với trải nghiệm

Người điểm cởi mở cao trung bình thích đọc, thích ý tưởng mới, hay tự tìm hiểu ngoài sách giáo khoa. Nét này liên quan tới kết quả ở những môn đòi hỏi viết, lập luận, sáng tạo hơn là môn ghi nhớ thuần tuý. Nó cũng liên quan tới cách học "đi sâu", tức là cố hiểu bản chất thay vì học thuộc.

Dễ chịu

Liên quan nhỏ, có lẽ qua việc hợp tác tốt với thầy cô và bạn học, chịu làm theo hướng dẫn. Ở bậc nhỏ, mức liên quan có vẻ rõ hơn bậc lớn.

Bất ổn cảm xúc

Khi tính chung thì gần như không liên quan, nhưng nét này gắn với lo âu khi thi. Một số học sinh nắm bài nhưng vào phòng thi thì đầu óc trống trơn. Lo âu thi cử ở mức nặng, kéo dài, làm mất ngủ, sợ đi học thì nên tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý học đường hoặc nhà tâm lý lâm sàng.

Hướng ngoại

Không liên quan rõ với điểm số khi tính chung. Hướng ngoại và hướng nội có kiểu học khác nhau, nhưng đó là chuyện cách học chứ không phải học giỏi hay kém.

Ai chấm tính cách cũng quan trọng

Đa số nghiên cứu đo tính cách bằng bảng hỏi học sinh tự trả lời. Một số nghiên cứu về sau thử dùng đánh giá của người khác, như giáo viên, bạn bè hoặc phụ huynh, và thấy tính cách do người khác đánh giá thường dự báo kết quả học tập mạnh hơn tự đánh giá. Cách giải thích hợp lý: người ngoài nhìn vào hành vi thực tế (có nộp bài không, có đi học đều không), còn tự đánh giá dễ bị ảnh hưởng bởi cách mình muốn nhìn mình.

Điều này nhắc ta một chuyện: tận tâm không phải là cảm giác "mình là người chăm", mà là những việc cụ thể mình làm hằng ngày.

Đọc kết quả này cho đúng, nhất là với trẻ

Những phát hiện trên rất dễ bị dùng sai trong gia đình và trường học. Vài lưu ý:

• Không gắn nhãn trẻ. Câu "con nhà này lười, không có tính tận tâm" vừa sai về khoa học vừa làm hại trẻ. Tính cách trẻ còn đang hình thành, và tận tâm nói chung tăng dần theo tuổi, rõ nhất từ cuối tuổi thiếu niên đến tuổi trưởng thành.
• Không dùng trắc nghiệm tính cách để xếp hạng học sinh. Mục đích của nghiên cứu là hiểu xu hướng trên số đông, không phải chấm từng em.
• Hành vi học tập dạy được. Lập thời gian biểu, chia nhỏ bài tập, có góc học cố định, ôn rải đều thay vì dồn. Những thói quen này giúp ích cho mọi người, nhất là người không có sẵn xu hướng ngăn nắp.
• Khung đỡ bên ngoài có tác dụng. Với người tận tâm thấp, hạn nộp chia nhỏ, lời nhắc, bạn học cùng giúp bù lại phần tự kỷ luật còn thiếu.

Gợi ý cho người đang đi học

Nếu thấy mình hay trì hoãn, quên hạn, học dồn, đó không phải dấu hiệu "không có khiếu học". Đó là chỗ có thể sửa bằng phương pháp. Bắt đầu bằng việc nhỏ nhất: ghi mọi hạn nộp vào một chỗ duy nhất, mỗi ngày học một khoảng ngắn cố định, tắt điện thoại trong khoảng đó. Thói quen lặp đủ lâu sẽ thành nếp. Các nghiên cứu can thiệp về thay đổi tính cách cũng gợi ý cùng một hướng: đổi hành vi nhỏ, đều đặn, trước khi mong đổi con người mình.

Ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc bài tổng hợp của Poropat (2009) và các chương về khác biệt cá nhân trong sách giáo khoa tâm lý học giáo dục.