Trong các nét của mô hình Big Five, tận tâm là nét gắn với hiệu quả công việc ổn định nhất: theo nhiều tổng hợp nghiên cứu, người điểm tận tâm cao trung bình làm việc tốt hơn một chút ở gần như mọi loại nghề. Các nét còn lại như hướng ngoại, cởi mở, dễ chịu chỉ liên quan rõ ở một số nghề cụ thể. Điều quan trọng là mức liên quan này khiêm tốn: tính cách góp một phần, không quyết định ai làm giỏi.
Câu hỏi cũ: có "tính cách hợp nghề" không
Ai đi làm cũng từng nghe những câu như "tính em hợp làm kinh doanh" hay "người kỹ tính nên làm kế toán". Đó là trực giác đời thường. Giới tâm lý học công việc đặt câu hỏi khắt khe hơn: nếu đo tính cách bằng bảng hỏi chuẩn, rồi đo hiệu quả làm việc bằng đánh giá của cấp trên, doanh số, kết quả đào tạo, thì hai thứ có đi cùng nhau không, và mạnh đến đâu?
Suốt thập niên 1960–1970, câu trả lời phổ biến khá bi quan. Nhiều bài tổng quan khi ấy cho rằng trắc nghiệm tính cách gần như không dự báo được hiệu quả công việc. Một phần lý do: thời đó chưa có khung chung để xếp các nét tính cách, mỗi nghiên cứu đo một kiểu, gộp lại thì thành một mớ khó so sánh. Cuộc tranh luận người – tình huống sau cuốn sách của Walter Mischel năm 1968 cũng làm nhiều người nghi ngờ giá trị của khái niệm "nét".
Bước ngoặt năm 1991: phân tích của Barrick và Mount
Khi mô hình năm nhân tố được chấp nhận rộng rãi vào cuối thập niên 1980, các nhà nghiên cứu có một bộ "ngăn kéo" chung để xếp lại kết quả cũ. Năm 1991, Murray Barrick và Michael Mount công bố một phân tích tổng hợp (meta-analysis) trên tạp chí Personnel Psychology, gom hàng trăm nghiên cứu trước đó, xếp từng thang đo vào một trong năm chiều Big Five, rồi xem mỗi chiều liên quan thế nào với hiệu quả ở năm nhóm nghề: chuyên môn, cảnh sát, quản lý, bán hàng và lao động bán lành nghề hoặc lành nghề.
Kết quả chính có thể tóm lại như sau:
- Tận tâm liên quan dương với hiệu quả ở cả năm nhóm nghề. Đây là phát hiện được trích nhiều nhất.
- Hướng ngoại liên quan rõ ở hai nhóm nghề phải giao tiếp và gây ảnh hưởng nhiều: quản lý và bán hàng.
- Hướng ngoại và cởi mở cùng liên quan tới kết quả đào tạo, tức là người cởi mở, năng nổ có xu hướng học nhanh hơn trong các khoá huấn luyện.
- Dễ chịu và ổn định cảm xúc (đầu kia của bất ổn cảm xúc) liên quan yếu và không đều giữa các nghề trong phân tích này.
Các phân tích tổng hợp sau đó, gồm cả các nghiên cứu ở châu Âu và một bài tổng hợp lại do chính Barrick, Mount cùng Timothy Judge thực hiện năm 2001, nhìn chung xác nhận bức tranh: tận tâm vẫn là nét dự báo bền nhất, ổn định cảm xúc cũng có liên quan nhưng yếu hơn, các nét khác phụ thuộc vào nghề.
Bảng tóm tắt: nét nào gắn với kiểu công việc nào
Bảng dưới gom các xu hướng được nhắc nhiều trong tài liệu. Đây là xu hướng trung bình trên rất nhiều người, không phải công thức chọn nghề.
| Nét (Big Five) | Liên quan rõ nhất với | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tận tâm | Hiệu quả chung ở hầu hết nghề | Gắn với đúng hẹn, cẩn thận, kiên trì; mức liên quan vừa phải |
| Hướng ngoại | Quản lý, bán hàng, công việc cần thuyết phục | Khía cạnh quyết đoán và năng động đóng vai trò lớn hơn "thích đông người" |
| Cởi mở | Học trong đào tạo, công việc sáng tạo, môi trường thay đổi nhanh | Liên quan yếu với hiệu quả ở công việc lặp lại |
| Dễ chịu | Công việc phục vụ, chăm sóc, làm nhóm | Ở việc cần đàm phán cứng, dễ chịu quá cao có thể bất lợi |
| Ổn định cảm xúc | Nghề nhiều áp lực, phải ra quyết định nhanh | Liên quan yếu nhưng khá đều |
"Liên quan vừa phải" nghĩa là gì
Đây là chỗ hay bị hiểu sai nhất. Hệ số tương quan giữa tận tâm và hiệu quả công việc trong các phân tích tổng hợp thường ở mức thấp đến vừa, kể cả sau khi đã hiệu chỉnh sai số đo. Nói theo ngôn ngữ đời thường: nếu xếp một nghìn người theo điểm tận tâm, nhóm điểm cao sẽ có nhiều người làm tốt hơn nhóm điểm thấp, nhưng trong nhóm điểm thấp vẫn có rất nhiều người làm xuất sắc, và trong nhóm điểm cao vẫn có người làm kém.
Lý do dễ hiểu. Hiệu quả công việc phụ thuộc vào nhiều thứ cùng lúc: kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm, sức khoẻ, cách quản lý của cấp trên, đồng nghiệp, công cụ, động lực, hoàn cảnh gia đình. Tính cách chỉ là một trong số đó. Một người kỹ tính đặt vào chỗ làm hỗn loạn, chỉ tiêu đổi liên tục, có thể kiệt sức nhanh hơn người dễ dãi. Một người hướng ngoại làm việc đòi hỏi ngồi một mình nhiều giờ chưa chắc kém, nếu họ thích nội dung công việc.
Vì vậy giới nghiên cứu nói tính cách "dự báo được một phần" chứ không nói "quyết định". Đọc kết quả trắc nghiệm của mình theo cách đó sẽ đỡ tự đóng khung.
Vì sao tận tâm lại "đa năng" như vậy
Có mấy cách giải thích được nhắc nhiều, không loại trừ nhau.
Làm đủ, làm đúng hạn
Phần lớn công việc, dù ở văn phòng hay xưởng, đều cần những việc nhỏ được làm đầy đủ và đúng giờ. Người điểm tận tâm cao trung bình ít bỏ sót, ít trì hoãn hơn. Đó là lợi thế ở bất kỳ nghề nào.
Tích luỹ dần qua năm tháng
Tận tâm gắn với việc đặt mục tiêu và bám theo. Theo thời gian, thói quen đó tích thành kỹ năng và kinh nghiệm. Một phần ảnh hưởng của tận tâm lên kết quả công việc có lẽ đi qua con đường gián tiếp này: chịu học thêm, chịu luyện, nên giỏi lên.
Được tin giao việc
Người đúng hẹn, giữ lời dễ được cấp trên và đồng nghiệp tin. Được tin thì được giao việc quan trọng hơn, có cơ hội thể hiện hơn. Đánh giá hiệu quả lại thường do cấp trên chấm, nên sự tin cậy này cũng góp vào điểm số.
Mặt trái: không nét nào tốt ở mọi nơi
Các nghiên cứu về sau ghi nhận rằng nét có lợi ở chỗ này có thể bất lợi ở chỗ khác, và mức quá cao cũng có thể thành vấn đề.
- Tận tâm rất cao có thể đi kèm cứng nhắc, khó buông việc, chậm thích nghi khi kế hoạch đổi. Trong công việc cần ứng biến liên tục, lợi thế của nét này giảm.
- Hướng ngoại cao giúp mở lời, kết nối, nhưng trong công việc đòi hỏi tập trung dài, ít tương tác, ưu thế không còn rõ.
- Dễ chịu cao giúp làm nhóm êm, nhưng có thể khiến người ta ngại nói "không", ngại đòi quyền lợi khi thương lượng lương hay hợp đồng.
- Bất ổn cảm xúc cao thường bị coi là bất lợi, nhưng sự lo xa đôi khi giúp nhận ra rủi ro sớm, kiểm tra kỹ hơn trong công việc cần an toàn.
Một số nhà nghiên cứu còn đặt câu hỏi về quan hệ "hình chữ U ngược": tăng một nét từ thấp lên vừa thì có lợi, nhưng tăng tiếp lên rất cao thì lợi ích chững lại hoặc giảm. Bằng chứng cho ý này còn đang được bàn, chưa thành kết luận chung.
Sự phù hợp giữa người và công việc
Một hướng nghiên cứu khác không hỏi "nét nào tốt" mà hỏi "người và việc có hợp nhau không". Ý tưởng là mỗi môi trường làm việc có "tính cách" riêng: có chỗ đòi chính xác, có chỗ đòi nhanh nhạy, có chỗ đòi chăm sóc người khác. Khi tính cách và đòi hỏi của môi trường khớp nhau, người ta thường hài lòng hơn và ít muốn nghỉ việc hơn, dù hiệu quả không hẳn cao hơn.
Điểm này đáng nhớ: sự hài lòng với công việc và hiệu quả công việc là hai chuyện. Một người có thể làm tốt một việc không hợp tính, nhưng tốn sức hơn để duy trì. Ngược lại, hợp tính chưa chắc đã giỏi, vì kỹ năng vẫn phải học.
Còn một chiều nữa: tính cách không đứng yên. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn ghi nhận đi làm, nhận trách nhiệm ổn định thường đi kèm tận tâm tăng dần theo tuổi. Nói cách khác, công việc cũng góp phần nặn tính cách, không chỉ ngược lại.
Dùng những hiểu biết này thế nào cho bản thân
Với người đang đi làm, giá trị thực tế của các nghiên cứu này không nằm ở chỗ chọn đúng "nghề cho tính cách", mà ở chỗ hiểu điểm tốn sức của mình.
- Nhận ra phần việc ngược tính. Nếu tận tâm không phải thế mạnh, có thể bù bằng công cụ: lịch nhắc, danh sách việc, chia việc lớn thành bước nhỏ. Đây là cách các nghiên cứu can thiệp gợi ý: thay đổi hành vi trước, tính cách đổi theo sau, nếu có.
- Tận dụng điểm mạnh tự nhiên. Người thích giao tiếp có thể nhận phần việc kết nối, người kỹ tính có thể nhận phần rà soát. Trong một nhóm, chia việc theo xu hướng giúp mọi người đỡ tốn sức.
- Đừng dùng tính cách làm cái cớ. "Tính em vậy" không giải thích được việc trễ hạn lặp đi lặp lại. Nét tính cách là xu hướng, không phải giới hạn cứng.
- Để ý độ mệt. Làm lâu dài một việc trái hẳn xu hướng của mình có thể bào mòn sức. Mệt mỏi kéo dài, ảnh hưởng ăn ngủ và cuộc sống thì nên gặp chuyên gia sức khoẻ tâm thần thay vì chỉ cố chịu.
Muốn đọc thêm, có thể tìm bài gốc của Barrick và Mount (1991) và các chương về tính cách trong sách giáo khoa tâm lý học tổ chức – công việc. Trang của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) cũng có các bài phổ biến kiến thức về chủ đề này.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách nào làm việc hiệu quả nhất?
Theo nhiều phân tích tổng hợp, tận tâm là nét liên quan ổn định nhất với hiệu quả công việc ở hầu hết các nghề. Tuy vậy mức liên quan chỉ vừa phải, nên người điểm tận tâm thấp vẫn có thể làm rất tốt. Không có tính cách nào "hiệu quả nhất" trong mọi hoàn cảnh.
Người hướng nội có làm được bán hàng, quản lý không?
Có. Nghiên cứu cho thấy hướng ngoại liên quan tới hiệu quả ở hai nhóm nghề này, nhưng đó là xu hướng trung bình với mức liên quan khiêm tốn. Kỹ năng lắng nghe, chuẩn bị kỹ, hiểu sản phẩm cũng quyết định nhiều, và những thứ này học được.
Nghiên cứu Barrick và Mount năm 1991 nói gì?
Đó là một phân tích tổng hợp gom nhiều nghiên cứu trước đó, xếp các thang đo vào năm chiều Big Five. Kết quả nổi bật là tận tâm liên quan với hiệu quả ở cả năm nhóm nghề được xét, còn hướng ngoại liên quan rõ ở quản lý và bán hàng.
Có nên chọn nghề theo kết quả trắc nghiệm tính cách không?
Kết quả trắc nghiệm có thể gợi ý phần việc mình thấy dễ chịu hay tốn sức, nhưng không nên là căn cứ duy nhất. Sở thích, năng lực, giá trị sống, điều kiện thực tế đều quan trọng không kém. Tính cách còn thay đổi theo tuổi và theo chính công việc mình làm.
Tận tâm thấp có phải là lười không?
Không hẳn. Tận tâm thấp thường đi kèm linh hoạt, thoải mái với thay đổi, ít bị gò bởi kế hoạch. Người điểm thấp có thể vẫn chăm chỉ với việc mình quan tâm, chỉ là cần công cụ hỗ trợ nhiều hơn cho phần việc lặp lại và có hạn chót.
