Tính cách có liên quan tới cách mỗi người tiêu tiền, để dành và vay nợ, dù mức liên quan không lớn. Theo nhiều nghiên cứu, người điểm tận tâm cao trung bình tiết kiệm đều hơn, ít trễ hạn trả nợ hơn; người điểm bất ổn cảm xúc cao dễ lo lắng về tiền và dễ mua sắm theo cảm xúc hơn. Thu nhập, hoàn cảnh gia đình và hiểu biết tài chính vẫn ảnh hưởng nhiều hơn tính cách.
Vì sao cùng thu nhập mà người dư, người thiếu
Hai đồng nghiệp cùng lương, cùng hoàn cảnh, cuối năm một người có khoản để dành, một người lại vay thêm. Kinh tế học cổ điển từng giả định con người tiêu tiền hợp lý, tính toán kỹ lợi hại. Kinh tế học hành vi về sau chỉ ra rằng chúng ta hay lệch khỏi sự hợp lý đó theo những cách có thể đoán trước. Tâm lý học nhân cách đi thêm một bước: mức lệch ấy khác nhau giữa người này với người khác, và một phần khác biệt gắn với nét tính cách.
Cần nói ngay: trong các nghiên cứu, thu nhập, học vấn, hiểu biết tài chính và những biến cố như ốm đau, mất việc vẫn là những yếu tố lớn. Tính cách chỉ giải thích thêm một phần khác biệt còn lại.
Năm nét Big Five và thói quen tài chính
Bảng dưới gom các xu hướng được nhiều nghiên cứu nhắc tới. Đây là xu hướng trung bình, không dùng để đoán ví tiền của một người cụ thể.
| Nét | Xu hướng được ghi nhận | Mặt cần để ý |
|---|---|---|
| Tận tâm | Lập ngân sách, để dành đều, trả nợ đúng hạn, ít mua bốc đồng | Mức rất cao có thể thành lo giữ tiền quá mức, ngại chi cho việc đáng chi |
| Bất ổn cảm xúc | Lo lắng về tiền nhiều hơn, dễ mua sắm để giải toả căng thẳng | Sự thận trọng đôi khi giúp tránh rủi ro lớn |
| Hướng ngoại | Chi nhiều hơn cho hoạt động xã hội, ăn uống, gặp gỡ | Dễ chịu áp lực "không muốn lỡ cuộc vui" |
| Cởi mở | Chi cho trải nghiệm, du lịch, sách, học thêm; sẵn lòng thử cách đầu tư mới | Thích cái mới có thể dẫn tới thử những thứ chưa hiểu kỹ |
| Dễ chịu | Chi cho người khác, quà tặng, giúp đỡ; ít đặt nặng chuyện tiền | Khó từ chối khi người quen hỏi vay, ngại đòi nợ, ngại mặc cả |
Tận tâm: nét gắn chặt nhất với "sức khoẻ tài chính"
Giống như với học tập hay sức khoẻ, tận tâm là nét được nhắc nhiều nhất khi nói chuyện tiền. Lý do không có gì huyền bí: quản lý tiền tốt chủ yếu là những việc nhỏ lặp lại đều đặn. Ghi chép chi tiêu, trả hoá đơn đúng hạn, đọc kỹ hợp đồng vay trước khi ký, để dành một phần thu nhập mỗi tháng. Những việc ấy dễ với người có xu hướng ngăn nắp, tự kỷ luật, cân nhắc trước khi làm.
Khía cạnh cân nhắc đặc biệt liên quan. Người cân nhắc thường dừng lại một nhịp trước khi bấm nút "mua ngay". Người bốc đồng (khía cạnh nằm trong bất ổn cảm xúc theo cách chia của NEO-PI-R) dễ bị cuốn theo mã giảm giá có hạn giờ hay lời mời trả góp "không lãi suất".
Bất ổn cảm xúc: khi tiền và cảm xúc dính vào nhau
Người điểm bất ổn cảm xúc cao trung bình lo lắng về tiền nhiều hơn, kể cả khi tình hình tài chính thực tế không tệ hơn người khác. Một số người dùng mua sắm như cách xoa dịu tâm trạng: buồn thì lướt sàn thương mại điện tử, căng thẳng thì đặt đồ. Cảm giác dễ chịu đến nhanh, nhưng hoá đơn và cảm giác hối hận đến sau, có khi lại làm tâm trạng tệ hơn.
Cần phân biệt thói quen mua sắm theo cảm xúc thỉnh thoảng với tình trạng mua sắm không kiểm soát được, mua liên tục dù biết có hại, nợ chồng nợ, giấu người thân. Trường hợp sau nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần, vì đây không chỉ là chuyện "tính hoang".
Tiêu tiền hợp tính có làm người ta vui hơn
Một nghiên cứu đáng chú ý của Sandra Matz, Joe Gladstone và David Stillwell công bố năm 2016 trên tạp chí Psychological Science dùng dữ liệu giao dịch ngân hàng thật của khách hàng ở Anh (đã được đồng ý và ẩn danh). Các tác giả xếp các loại chi tiêu theo "tính cách" của chúng, ví dụ chi ở quán xá hợp với hướng ngoại, chi cho sách hợp với cởi mở. Họ thấy những người chi tiêu khớp với tính cách của mình có xu hướng hài lòng với cuộc sống hơn.
Phát hiện này thú vị vì nó gợi ý rằng không có cách tiêu tiền "đúng" chung cho mọi người. Một chuyến đi xa có thể mang lại niềm vui lớn cho người này nhưng chỉ là mệt mỏi với người kia. Tất nhiên đây là tương quan, chưa chứng minh được rằng đổi cách tiêu sẽ đổi được mức hạnh phúc.
Dễ chịu và chuyện vay mượn trong quan hệ thân quen
Ở Việt Nam, chuyện vay mượn trong họ hàng, bạn bè rất phổ biến. Người điểm dễ chịu cao thường thấy khó từ chối, ngại nhắc nợ, ngại hỏi rõ thời hạn. Một số nghiên cứu ở nước ngoài còn gợi ý rằng những người coi nhẹ tiền bạc, ưu tiên quan hệ có thể gặp khó khăn tài chính nhiều hơn một chút, dù mức độ nhỏ và còn cần thêm bằng chứng.
Điều này không có nghĩa tốt bụng là dại. Nó chỉ nhắc rằng lòng tốt cần đi cùng ranh giới rõ ràng: cho vay khoản mình mất được, ghi lại thoả thuận, nói thẳng khi không thể giúp.
Thiết kế môi trường thay vì trông vào ý chí
Tin tốt là thói quen tài chính tốt không đòi hỏi phải "đổi tính". Kinh tế học hành vi đã chỉ ra nhiều cách đặt môi trường để hành vi tốt xảy ra gần như tự động. Một ví dụ nổi tiếng là chương trình "Save More Tomorrow" do Richard Thaler và Shlomo Benartzi thiết kế, trong đó người lao động đồng ý trước rằng mỗi lần tăng lương sẽ trích thêm một phần vào quỹ hưu. Vì quyết định được đưa ra một lần rồi tự chạy, nó không phụ thuộc vào ý chí hằng tháng.
Áp dụng vào đời thường, mỗi nét tính cách có thể có cách "đỡ" riêng:
- Tận tâm thấp: đặt lệnh chuyển tiền tiết kiệm tự động ngay ngày nhận lương, cài thanh toán hoá đơn tự động, chỉ dùng một tài khoản cho chi tiêu hằng ngày.
- Dễ mua theo cảm xúc: đặt quy tắc chờ một hai ngày với món không thiết yếu, gỡ thẻ đã lưu khỏi ứng dụng mua sắm, tắt thông báo khuyến mãi.
- Hướng ngoại, hay đi chơi: lập riêng một khoản cho gặp gỡ mỗi tháng, hết thì rủ bạn những hoạt động ít tốn kém hơn.
- Cởi mở, thích thử đầu tư mới: chỉ bỏ tiền vào thứ mình giải thích được cho người khác hiểu, và chỉ dùng khoản mất được.
- Dễ chịu, khó từ chối: chuẩn bị sẵn câu trả lời, ví dụ "khoản này mình đã để cho việc khác rồi", để không phải quyết ngay dưới áp lực.
Đọc những kết quả này cho tỉnh táo
Có mấy điều nên nhớ khi đọc nghiên cứu về tính cách và tiền bạc. Thứ nhất, phần lớn dữ liệu đến từ các nước phương Tây, nơi hệ thống ngân hàng, tín dụng và văn hoá tiêu dùng khác Việt Nam. Thứ hai, mức liên quan nhỏ, nên không thể nhìn điểm tính cách mà đoán ai giàu, ai nợ. Thứ ba, quan hệ có thể đi hai chiều: khó khăn tài chính kéo dài cũng làm người ta lo âu hơn, tức là ảnh hưởng tới chính các nét được đo.
Giá trị thực tế của mảng nghiên cứu này là giúp mỗi người nhận ra điểm dễ trượt của mình, rồi dựng hàng rào phù hợp, thay vì tự trách "mình không biết giữ tiền".
Câu hỏi thường gặp
Tính cách nào giỏi tiết kiệm tiền?
Theo nhiều nghiên cứu, người điểm tận tâm cao trung bình tiết kiệm đều đặn và trả nợ đúng hạn hơn. Tuy vậy mức liên quan nhỏ, và ai cũng có thể tiết kiệm tốt nhờ cài đặt tự động, ngân sách đơn giản và quy tắc chờ trước khi mua.
Vì sao có người buồn là đi mua sắm?
Mua sắm mang lại cảm giác dễ chịu nhanh nên một số người dùng nó để xoa dịu căng thẳng, xu hướng này gặp nhiều hơn ở người điểm bất ổn cảm xúc cao. Nếu mua sắm vượt kiểm soát, gây nợ và giấu giếm, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Tiêu tiền theo tính cách có giúp hạnh phúc hơn không?
Nghiên cứu của Matz, Gladstone và Stillwell năm 2016 trên dữ liệu ngân hàng ở Anh thấy người chi tiêu khớp với tính cách của mình có xu hướng hài lòng với cuộc sống hơn. Đây là tương quan, chưa chứng minh đổi cách tiêu sẽ làm vui hơn.
Người tốt bụng có hay gặp khó khăn về tiền không?
Người điểm dễ chịu cao thường khó từ chối cho vay và ngại đòi nợ, nên dễ thiệt trong một số tình huống. Mức liên quan với tình hình tài chính chung nhỏ. Giữ ranh giới rõ ràng giúp vừa tử tế vừa an toàn.
Tính cách có quan trọng hơn thu nhập trong chuyện tiền bạc không?
Không. Thu nhập, hiểu biết tài chính và các biến cố như ốm đau, mất việc ảnh hưởng lớn hơn. Tính cách chỉ giải thích thêm một phần khác biệt giữa những người có hoàn cảnh giống nhau.
