Bạn bè thường giống nhau nhiều hơn là bù trừ cho nhau, nhưng điểm giống nhau rõ nhất lại không nằm ở tính cách. Theo nhiều nghiên cứu, bạn thân giống nhau rõ nhất ở tuổi tác, hoàn cảnh, quan điểm, giá trị và sở thích; độ giống nhau về nét tính cách chỉ ở mức nhẹ. Còn giả thuyết "trái tính thì hút nhau" thì ít được dữ liệu ủng hộ.
Hai câu tục ngữ cãi nhau
Tiếng Việt có câu "ngưu tầm ngưu, mã tầm mã", tiếng Anh có "birds of a feather flock together", đều nói người giống nhau hay tìm đến nhau. Nhưng đời thường cũng có niềm tin ngược lại: người trầm nên chơi với người sôi nổi, người nóng nên có bạn điềm đạm cho cân. Câu hỏi "giống hay bù" đã được tâm lý học xã hội đem ra đo đếm từ giữa thế kỷ 20.
Giống nhau thì dễ thân: những gì đã được lặp lại
Thập niên 1960, nhà tâm lý học Donn Byrne làm một loạt thí nghiệm nổi tiếng. Người tham gia đọc bảng quan điểm của một người lạ (thật ra do nhà nghiên cứu soạn), rồi cho biết mình có muốn quen người đó không. Kết quả lặp đi lặp lại: quan điểm càng giống mình, người lạ càng được đánh giá dễ mến. Từ đó hình thành khái niệm "giống nhau thì hấp dẫn" (similarity–attraction).
Ở tầm rộng hơn, xã hội học gọi hiện tượng người ta kết nối với người giống mình là homophily, tạm dịch "đồng loại tương thân". Bài tổng quan được trích rất nhiều của McPherson, Smith-Lovin và Cook năm 2001 cho thấy mạng lưới quan hệ của con người, từ bạn bè đến đồng nghiệp, thường đồng nhất theo tuổi, giới, học vấn, nghề nghiệp, tôn giáo và giá trị.
Nhưng giống về tính cách thì yếu hơn nhiều
Khi các nhà nghiên cứu đo Big Five của từng cặp bạn, mức giống nhau về nét tính cách thường nhỏ, nhỏ hơn hẳn mức giống nhau về tuổi, học vấn hay thái độ. Có nét giống hơn một chút, có nét gần như không. Nói cách khác, hai người bạn thân hoàn toàn có thể một người thích náo nhiệt, một người thích yên; điều gắn họ là những thứ khác.
Giống nhau "cảm thấy" và giống nhau "đo được"
Một phát hiện thú vị: người ta thường nghĩ bạn mình giống mình hơn thực tế. Các phân tích tổng hợp về sự hấp dẫn gợi ý rằng trong các mối quan hệ đã có, cảm nhận "chúng mình hợp nhau" liên quan tới sự gắn bó mạnh hơn độ giống nhau đo bằng bảng hỏi. Có thể vì khi đã quý ai, ta dễ để ý điểm chung và bỏ qua điểm khác. Cũng có thể vì những cuộc trò chuyện thân thiết khiến hai người dần nghĩ giống nhau hơn.
Điều này giải thích vì sao cảm giác "hợp tính" có thật trong đời sống, dù bảng hỏi không phải lúc nào cũng thấy hai người giống nhau.
Bù trừ cho nhau: giả thuyết hấp dẫn nhưng ít bằng chứng
Thập niên 1950, nhà xã hội học Robert Winch đề xuất thuyết "nhu cầu bổ sung": người thích chỉ huy sẽ hợp với người thích được dẫn dắt, người hay chăm sóc hợp với người cần được chăm. Ý tưởng nghe rất hợp lý và vẫn còn phổ biến trong sách báo đại chúng. Nhưng các nghiên cứu sau đó, cả về tình bạn lẫn hôn nhân, phần lớn không tìm được bằng chứng vững cho kiểu bù trừ này về nét tính cách.
Có một ngoại lệ hay được bàn: trong những tương tác cụ thể, như khi một người dẫn câu chuyện thì người kia lắng nghe, sự bổ sung về hành vi trong lúc đó giúp cuộc trò chuyện trôi chảy. Nhưng đó là sự phối hợp tại chỗ, không phải hai tính cách đối lập gắn bó lâu dài.
Thứ quyết định tình bạn nhiều hơn tính cách: ở gần nhau
Năm 1950, Leon Festinger, Stanley Schachter và Kurt Back nghiên cứu một khu nhà ở cho sinh viên đã lập gia đình tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Họ thấy người ta kết bạn nhiều nhất với hàng xóm sát vách và những người có cửa nhà nằm trên lối đi chung. Khoảng cách vài cánh cửa, vị trí cầu thang, hộp thư ảnh hưởng tới ai thành bạn ai rõ hơn mọi thứ khác.
Bài học vẫn đúng tới hôm nay: tình bạn cần những lần gặp lặp lại, không hẹn trước. Phòng trọ chung, lớp học, chỗ làm, câu lạc bộ là nơi tình bạn nảy mầm. Tính cách ảnh hưởng tới việc ta có tận dụng những lần gặp đó hay không.
Mỗi nét tính cách ảnh hưởng tình bạn thế nào
Thay vì hỏi "giống hay khác", nhiều nghiên cứu hỏi từng nét tính cách đóng vai trò gì trong việc kết bạn và giữ bạn. Bảng dưới tóm tắt các xu hướng được nhắc nhiều, đều là xu hướng trung bình.
| Nét | Ở giai đoạn làm quen | Ở giai đoạn giữ bạn |
|---|---|---|
| Hướng ngoại | Dễ bắt chuyện, quen nhanh, mạng lưới rộng | Không chắc có nhiều bạn thân hơn; số bạn thân của mọi người thường không nhiều |
| Dễ chịu | Được người khác thấy dễ mến | Ít xung đột, giải quyết bất đồng mềm mỏng, tình bạn bền hơn |
| Tận tâm | Ảnh hưởng ít | Giữ hẹn, nhớ ngày quan trọng, đáng tin cậy |
| Cởi mở | Dễ kết bạn với người khác biệt về nền tảng | Thích chia sẻ ý tưởng, trải nghiệm mới cùng bạn |
| Bất ổn cảm xúc | Ngại ngần hơn khi làm quen | Dễ cảm thấy bị bỏ rơi, dễ hiểu lầm khi bạn trả lời chậm |
Các nghiên cứu theo dõi sinh viên năm nhất, khi mọi người mới đến môi trường lạ, cho thấy tính cách ảnh hưởng tới mạng lưới bạn bè hình thành trong những tháng đầu, như người điểm hướng ngoại cao trung bình quen được nhiều người hơn. Chiều ngược lại, các mối quan hệ mới hình thành ít làm đổi tính cách trong thời gian ngắn đó.
Bạn bè hiểu tính cách mình đến đâu
Một mảng nghiên cứu khác so sánh tự đánh giá với đánh giá của bạn bè. Nhìn chung, bạn thân đánh giá tính cách mình khá khớp với cách mình tự chấm, nhất là các nét dễ quan sát như hướng ngoại. Những nét "bên trong" như lo âu thì bản thân biết rõ hơn. Ngược lại, có những thứ bạn bè nhìn thấy rõ hơn chính mình, như mình có hay ngắt lời người khác không.
Đây cũng là một lý do tình bạn quý: người bạn hiểu mình là một chiếc gương bổ sung cho cách mình tự nhìn.
Gợi ý để có và giữ bạn, dù tính cách thế nào
- Tạo những lần gặp lặp lại. Tham gia một nhóm đều đặn hằng tuần hiệu quả hơn nhiều buổi gặp rời rạc. Điều này đặc biệt có lợi cho người ngại bắt chuyện với người lạ.
- Tìm điểm chung ở giá trị và sở thích thay vì tìm người "cùng tính". Dữ liệu cho thấy đó mới là thứ gắn kết.
- Chấp nhận khác nhịp. Bạn thích gặp đông, mình thích ngồi hai người; bạn nhắn tin liên tục, mình trả lời chậm. Nói rõ nhịp của mình thay vì để đối phương đoán.
- Đừng dùng nhãn tính cách để phán bạn. "Nó hướng ngoại nên hời hợt" hay "nó nhạy cảm quá" là cách nhìn hẹp. Hãy nói về hành vi cụ thể khi có chuyện cần góp ý.
Nếu cảm giác cô đơn, khó kết nối kéo dài và ảnh hưởng cuộc sống, gặp chuyên gia tâm lý là lựa chọn đáng cân nhắc chứ không phải dấu hiệu yếu kém.
Câu hỏi thường gặp
Bạn thân thường giống tính hay khác tính nhau?
Bạn thân thường giống nhau nhiều ở tuổi, hoàn cảnh, giá trị, sở thích và quan điểm. Về nét tính cách, mức giống nhau chỉ nhẹ. Vì vậy hai người khác tính vẫn có thể rất thân.
"Trái dấu thì hút nhau" có đúng không?
Giả thuyết bù trừ về tính cách, như thuyết nhu cầu bổ sung của Robert Winch thập niên 1950, ít được nghiên cứu sau này ủng hộ. Phần lớn bằng chứng nghiêng về phía giống nhau thì dễ thân hơn, dù sự giống nhau về tính cách không mạnh.
Người hướng ngoại có nhiều bạn thân hơn không?
Người hướng ngoại trung bình quen được nhiều người hơn và mạng lưới rộng hơn. Nhưng số bạn thân của hầu hết mọi người đều không nhiều, và sự gắn bó phụ thuộc vào tin cậy, chia sẻ, thời gian ở bên nhau hơn là độ sôi nổi.
Vì sao ở gần nhau dễ thành bạn?
Nghiên cứu khu nhà ở sinh viên MIT năm 1950 của Festinger, Schachter và Back cho thấy người ta kết bạn nhiều nhất với hàng xóm gần nhất. Gặp nhau thường xuyên, không cần hẹn, tạo cơ hội trò chuyện và quen dần.
Bạn bè có đánh giá đúng tính cách mình không?
Bạn thân đánh giá khá khớp với tự đánh giá, nhất là các nét dễ quan sát như hướng ngoại. Những nét bên trong như lo âu thì bản thân thường biết rõ hơn, còn một số thói quen giao tiếp thì bạn bè lại thấy rõ hơn mình.
