Có người dễ thấy đời vui hơn người khác, và tính cách là một trong những lý do được nghiên cứu kỹ nhất. Theo nhiều phân tích tổng hợp, hai nét liên quan mạnh nhất tới cảm giác hạnh phúc là bất ổn cảm xúc (càng cao càng dễ thấy buồn, lo) và hướng ngoại (càng cao càng hay có cảm xúc tích cực); tận tâm cũng liên quan tới mức hài lòng với cuộc sống. Nhưng tính cách không phải bản án: mức hạnh phúc vẫn thay đổi theo hoàn cảnh và cách sống.
Hạnh phúc được đo thế nào
Để nghiên cứu được, các nhà tâm lý học phải biến chữ "hạnh phúc" thành thứ đo đếm được. Khái niệm được dùng phổ biến nhất là hạnh phúc chủ quan (subjective well-being), gắn với tên tuổi Ed Diener, nhà tâm lý học Mỹ được mệnh danh là một trong những người mở đường cho mảng này. Hạnh phúc chủ quan gồm ba phần:
- Hài lòng với cuộc sống: khi nhìn lại tổng thể, mình thấy cuộc sống của mình ổn đến đâu.
- Cảm xúc tích cực: tần suất cảm thấy vui, hứng khởi, thư thái.
- Cảm xúc tiêu cực: tần suất cảm thấy buồn, lo, bực.
Điểm đáng chú ý là cảm xúc tích cực và cảm xúc tiêu cực không phải hai đầu của một thang. Một người có thể vừa hay vui vừa hay lo. Vì vậy mỗi nét tính cách có thể liên quan tới phần này mà không liên quan tới phần kia.
Hai nét "chủ chốt": bất ổn cảm xúc và hướng ngoại
Năm 1980, Paul Costa và Robert McCrae công bố một nghiên cứu được trích rất nhiều, đề xuất rằng hướng ngoại gắn với cảm xúc tích cực, còn bất ổn cảm xúc gắn với cảm xúc tiêu cực, và hai đường này cùng ảnh hưởng tới mức hạnh phúc chung. Gần hai mươi năm sau, phân tích tổng hợp của Kristina DeNeve và Harris Cooper năm 1998 gom nhiều nghiên cứu, cho thấy trong các nét tính cách, bất ổn cảm xúc là yếu tố dự báo mạnh nhất ở chiều ngược: điểm càng cao thì mức hài lòng và cảm giác vui càng thấp.
Phần về hướng ngoại và niềm vui đã được bàn kỹ ở bài riêng trong mục hướng nội – hướng ngoại. Ở đây chỉ nhấn một ý: nhiều người nghĩ "hạnh phúc là có nhiều chuyện vui", nhưng dữ liệu gợi ý rằng ít bị nhấn chìm bởi chuyện buồn cũng quan trọng không kém. Đó là phần của bất ổn cảm xúc.
Bất ổn cảm xúc ảnh hưởng qua những đường nào
- Phản ứng mạnh hơn với chuyện xấu. Cùng một lời phê bình, người điểm cao thấy nặng nề hơn và lâu nguôi hơn.
- Nghĩ đi nghĩ lại. Xu hướng nhai lại chuyện cũ khiến một sự việc buồn "sống" lâu trong đầu.
- Nhìn sự việc mơ hồ theo hướng xấu. Tin nhắn chưa được trả lời dễ được hiểu là bị giận.
Nhưng như mọi nét khác, bất ổn cảm xúc không chỉ có mặt hại. Sự nhạy với nguy cơ giúp lo xa, chuẩn bị kỹ, để ý cảm xúc người khác. Vấn đề chỉ đến khi lo âu, buồn bã kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ, công việc, quan hệ. Khi đó nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ, vì có thể là dấu hiệu của rối loạn lo âu hay trầm cảm cần được hỗ trợ đúng cách, không phải "tính mình vậy".
Nét thứ ba ít được để ý: tận tâm
Tận tâm không liên quan nhiều tới cảm xúc vui buồn tức thời, nhưng liên quan tới mức hài lòng với cuộc sống. Cách giải thích hợp lý: người tận tâm đặt mục tiêu và đạt được nhiều mục tiêu hơn, có công việc, sức khoẻ, tài chính ổn định hơn, nên khi nhìn lại cuộc đời thấy hài lòng hơn. Dễ chịu cũng có liên quan nhẹ, có lẽ qua các mối quan hệ êm ấm hơn.
| Thành phần hạnh phúc | Nét liên quan rõ nhất | Hướng liên quan |
|---|---|---|
| Cảm xúc tích cực | Hướng ngoại | Điểm càng cao, càng hay có cảm xúc tích cực |
| Cảm xúc tiêu cực | Bất ổn cảm xúc | Điểm càng cao, càng hay có cảm xúc tiêu cực |
| Hài lòng với cuộc sống | Bất ổn cảm xúc, hướng ngoại, tận tâm | Bất ổn cảm xúc ngược chiều; hai nét còn lại cùng chiều |
| Quan hệ ấm áp (yếu tố góp phần) | Dễ chịu, hướng ngoại | Cùng chiều, mức nhẹ |
"Điểm cân bằng" hạnh phúc: có thật không
Năm 1978, Philip Brickman cùng đồng nghiệp công bố một nghiên cứu nay đã thành kinh điển. Họ so sánh những người trúng xổ số, những người bị tai nạn dẫn tới liệt, và một nhóm đối chứng. Người trúng số không hạnh phúc hơn nhóm đối chứng nhiều như người ta tưởng. Người bị liệt có thấp hơn, nhưng không thấp tới mức mọi người dự đoán. Từ đó hình thành ý tưởng "guồng quay khoái lạc": sau biến cố lớn, con người dần thích nghi và quay về gần mức cũ.
Các nghiên cứu sinh đôi, như của David Lykken và Auke Tellegen năm 1996, cho thấy mức hạnh phúc lâu dài chịu ảnh hưởng di truyền đáng kể. Ghép lại, nhiều người kết luận mỗi người có một "điểm cân bằng" hạnh phúc gần như cố định, mà phần lớn là do tính cách.
Điểm cân bằng không cố định như từng nghĩ
Về sau, Richard Lucas và cộng sự dùng dữ liệu theo dõi hàng nghìn hộ gia đình ở Đức qua nhiều năm và thấy một bức tranh tinh tế hơn. Một số biến cố như thất nghiệp kéo dài, khuyết tật nặng làm mức hài lòng giảm và nhiều người không hồi phục hẳn về mức cũ. Mức thích nghi cũng khác nhau rất nhiều giữa từng người. Nói cách khác, có một "vùng quen thuộc" do tính cách góp phần tạo ra, nhưng hoàn cảnh sống vẫn kéo được nó lên hoặc xuống.
Biểu đồ "50 – 10 – 40" nên đọc thận trọng
Trên mạng hay có hình chiếc bánh nói hạnh phúc do 50% gen, 10% hoàn cảnh, 40% hành động có chủ ý. Con số này xuất phát từ một bài viết năm 2005 của Sonja Lyubomirsky và cộng sự, đã được phổ biến rộng rãi. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu về sau phê bình rằng cách chia phần trăm như vậy không đúng với bản chất thống kê của hệ số di truyền, và phần "40%" không thể hiểu thành "bạn tự quyết được 40% hạnh phúc". Thông điệp lạc quan là hành động có ích thì vẫn đúng; con số thì không nên tin cứng.
Quan hệ hai chiều: tính cách và hạnh phúc ảnh hưởng nhau
Thường người ta nghĩ tính cách đứng trước, hạnh phúc theo sau. Nhưng các nghiên cứu theo dõi dài hạn gợi ý chiều ngược cũng có: giai đoạn sống ổn định, có nhiều trải nghiệm tốt có thể kéo bất ổn cảm xúc giảm dần, tận tâm tăng dần. Đây cũng là một phần của "nguyên tắc trưởng thành": theo tuổi, trung bình người ta bớt lo âu, chín chắn hơn, và nhiều khảo sát thấy mức hài lòng với cuộc sống không giảm khi già đi như nhiều người lo.
Làm gì nếu mình thuộc nhóm "khó vui"
Nếu biết mình dễ lo, dễ buồn hơn người khác, đó không phải lỗi hay khiếm khuyết. Nó chỉ có nghĩa mình có thể cần nhiều công cụ hơn. Những hướng được nghiên cứu ủng hộ ở mức khá:
- Chăm phần nền: giấc ngủ, vận động, ánh nắng, giảm rượu bia. Cơ thể mệt làm cảm xúc tiêu cực dễ bùng hơn.
- Giữ các mối quan hệ gần gũi. Quan hệ xã hội tốt là một trong những yếu tố đi kèm hạnh phúc ổn định nhất, ở mọi kiểu tính cách.
- Tập nhận ra vòng nghĩ đi nghĩ lại và chuyển sang hành động nhỏ, cụ thể, thay vì phân tích mãi một chuyện.
- Chọn hoạt động hợp với mình. Người hướng nội không cần ép mình đi tiệc mới vui; một buổi chiều đọc sách ngoài công viên có thể đúng hơn.
- Tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần. Các liệu pháp tâm lý như liệu pháp nhận thức – hành vi đã được chứng minh giúp nhiều người giảm lo âu và buồn bã kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách nào dễ hạnh phúc nhất?
Trung bình, người điểm bất ổn cảm xúc thấp và hướng ngoại cao báo cáo hạnh phúc nhiều hơn; tận tâm cũng liên quan tới hài lòng với cuộc sống. Nhưng đó là xu hướng trên số đông, người thuộc mọi kiểu tính cách đều có thể sống hạnh phúc.
Hạnh phúc có do bẩm sinh không?
Nghiên cứu sinh đôi cho thấy di truyền góp phần đáng kể vào mức hạnh phúc lâu dài. Tuy vậy, hệ số di truyền là khái niệm thống kê trên quần thể, không có nghĩa là hạnh phúc của mỗi người đã định sẵn. Hoàn cảnh và cách sống vẫn làm mức hạnh phúc thay đổi.
Trúng số có làm người ta hạnh phúc hơn không?
Nghiên cứu năm 1978 của Brickman và cộng sự thấy người trúng xổ số không hạnh phúc hơn nhiều so với nhóm đối chứng. Con người có xu hướng thích nghi với thay đổi lớn, dù mức thích nghi khác nhau giữa từng người và từng loại biến cố.
Con số 50% gen, 10% hoàn cảnh, 40% hành động có đúng không?
Con số này từ một bài viết năm 2005 và đã bị nhiều nhà nghiên cứu phê bình vì cách chia phần trăm không đúng về mặt thống kê. Ý chung rằng hành động hằng ngày có thể cải thiện cảm giác hạnh phúc vẫn được ủng hộ, nhưng không nên tin cứng vào tỷ lệ.
Người hay lo có phải là người bi quan không?
Không hẳn. Hay lo là xu hướng phản ứng cảm xúc mạnh với nguy cơ, còn bi quan là cách đánh giá tương lai. Hai thứ có liên quan nhưng khác nhau. Lo âu kéo dài và ảnh hưởng cuộc sống thì nên gặp chuyên gia.
