Gu âm nhạc và phim ảnh có liên quan tới tính cách, nhưng ở mức nhẹ. Theo nghiên cứu được trích nhiều của Peter Rentfrow và Samuel Gosling năm 2003, người điểm cởi mở cao trung bình thích nhạc phức tạp, suy tư (cổ điển, jazz, blues) và nhạc mạnh, nổi loạn (rock, metal) hơn; người điểm hướng ngoại, dễ chịu cao thích nhạc vui tươi, nhịp mạnh hơn. Tuổi tác, bạn bè, văn hoá và kỷ niệm vẫn chi phối gu nhiều hơn tính cách.
Vì sao các nhà tâm lý học quan tâm tới gu nghe nhạc
Đầu thập niên 2000, Peter Rentfrow và Samuel Gosling, khi đó ở Đại học Texas tại Austin, nhận ra một điều lạ: con người dành rất nhiều giờ mỗi ngày nghe nhạc, nhưng tâm lý học nhân cách gần như bỏ trống chủ đề này. Trong khi đó, ngoài đời, hỏi "bạn hay nghe nhạc gì" là một trong những câu mở đầu quen thuộc khi làm quen.
Nghiên cứu năm 2006 của chính hai ông xác nhận trực giác ấy: khi những người lạ được để trò chuyện làm quen, âm nhạc là chủ đề được nhắc tới nhiều nhất. Người ta cũng đoán được một vài nét tính cách của người khác chỉ từ danh sách mười bài hát yêu thích của họ, đúng nhất là cởi mở. Nói cách khác, gu nhạc là một "tấm danh thiếp" xã hội.
Bốn chiều sở thích âm nhạc của Rentfrow và Gosling
Trong nghiên cứu công bố năm 2003 trên Journal of Personality and Social Psychology, hai tác giả hỏi hàng nghìn sinh viên Mỹ mức yêu thích với nhiều thể loại nhạc. Phân tích cho thấy các thể loại gom thành bốn nhóm: ai thích một thể loại trong nhóm thì thường thích các thể loại cùng nhóm.
| Chiều sở thích | Thể loại tiêu biểu | Nét tính cách liên quan (xu hướng nhẹ) |
|---|---|---|
| Suy tư và phức tạp (Reflective & Complex) | Cổ điển, jazz, blues, dân ca | Cởi mở cao |
| Mạnh và nổi loạn (Intense & Rebellious) | Rock, alternative, heavy metal | Cởi mở cao |
| Vui tươi và quen thuộc (Upbeat & Conventional) | Pop, nhạc phim, nhạc đồng quê, nhạc tôn giáo | Hướng ngoại, dễ chịu, tận tâm cao hơn; cởi mở thấp hơn |
| Sôi động và nhịp điệu (Energetic & Rhythmic) | Rap, hip-hop, soul, funk, nhạc điện tử | Hướng ngoại, dễ chịu cao hơn |
Năm 2011, Rentfrow cùng Lewis Goldberg và Daniel Levitin đề xuất một mô hình tinh chỉnh với năm chiều, gọi tắt theo chữ cái tiếng Anh là MUSIC: êm dịu (Mellow), mộc mạc (Unpretentious), tinh tế (Sophisticated), mạnh (Intense) và đương đại (Contemporary). Điểm mới là các nhà nghiên cứu cho người tham gia nghe đoạn nhạc thật thay vì chỉ đọc tên thể loại, vì tên thể loại mỗi người hiểu một kiểu.
Đọc kết quả cho đúng mức
Bảng trên rất dễ bị biến thành câu kiểu "nghe metal là người nổi loạn" hay "nghe nhạc cổ điển là người sâu sắc". Đó là dán nhãn, không phải điều nghiên cứu nói. Vài lưu ý:
- Mức liên quan nhỏ. Biết gu nhạc của một người chỉ giúp đoán tính cách tốt hơn đoán mò một chút.
- Cởi mở là nét liên quan rõ nhất. Người cởi mở thường thích nhiều thể loại và thích thứ khác lạ; đó là đặc điểm của độ rộng, không phải của một thể loại cụ thể.
- Hình ảnh về người nghe một thể loại thường sai. Nhạc metal hay bị gắn với hung hăng, nhưng một số nghiên cứu gợi ý người hâm mộ dùng nó để điều hoà, giải toả cảm xúc chứ không phải để kích động. Nghe nhạc mạnh không đồng nghĩa với tính khí nóng nảy.
- Mẫu chủ yếu là người phương Tây trẻ. Các thể loại như bolero, cải lương, nhạc Trịnh Công Sơn, nhạc dân ca các vùng miền Việt Nam chưa được nghiên cứu theo cách này, nên không nên suy diễn bảng trên sang chúng.
Thứ chi phối gu nhạc mạnh hơn tính cách
Tuổi tác
Nhiều nghiên cứu cho thấy gu nhạc đổi theo tuổi: thời trẻ thường thích nhạc mạnh, sôi động; càng lớn tuổi càng nghiêng về nhạc êm, nhạc tinh tế hoặc mộc mạc. Một phần lý do là vai trò của âm nhạc đổi theo giai đoạn đời: tuổi trẻ dùng nhạc để khẳng định mình và gắn với nhóm bạn, tuổi trung niên dùng nhạc để thư giãn.
Kỷ niệm và hoài niệm
Các nhà nghiên cứu trí nhớ ghi nhận hiện tượng người ta nhớ đặc biệt rõ những sự kiện ở tuổi thiếu niên và thanh niên. Với âm nhạc cũng vậy: những bài hát nghe trong quãng tuổi ấy thường được yêu thích suốt đời. Vì vậy hai người cùng tính cách nhưng lớn lên ở hai thời khác nhau sẽ có gu rất khác.
Bạn bè và cộng đồng
Gu nhạc lan truyền qua nhóm bạn, qua gia đình, qua phong trào. Người ta đôi khi chọn thể loại để thuộc về một nhóm, rồi dần thấy thật sự thích.
Tâm trạng lúc nghe
Cùng một người, buồn thì nghe nhạc buồn, chạy bộ thì nghe nhạc nhanh. Sở thích "lúc này" và gu "lâu dài" là hai chuyện khác nhau.
Còn phim ảnh thì sao
Nghiên cứu về tính cách và gu phim ít hơn âm nhạc, nhưng có vài xu hướng được ghi nhận khá thống nhất:
- Cởi mở đi kèm thích phim nghệ thuật, phim nước ngoài, phim tài liệu, phim có cấu trúc lạ, kết mở.
- Tìm cảm giác mạnh, nét do Marvin Zuckerman nghiên cứu, đi kèm thích phim kinh dị, phim hành động, những thứ gây hồi hộp mạnh. Chính Zuckerman cũng từng nghiên cứu vì sao có người thích xem cảnh rùng rợn.
- Dễ chịu đi kèm thích phim tình cảm, phim gia đình, hài nhẹ nhàng, và ít thích phim bạo lực hơn.
- Hướng ngoại liên quan tới thói quen xem phim cùng bạn, xem phim như một hoạt động xã hội, hơn là tới một thể loại cụ thể.
Các phân tích dựa trên dữ liệu lớn từ mạng xã hội, như lượt thích trang phim, cũng cho thấy những xu hướng tương tự, với mức liên quan nhỏ.
Vì sao có người thích phim buồn và phim sợ
Đây là câu hỏi thú vị: vì sao người ta tự nguyện xem thứ khiến mình khóc hoặc sợ? Các giải thích được bàn nhiều gồm: trải nghiệm cảm xúc mạnh trong khung an toàn; cảm giác nhẹ nhõm khi căng thẳng qua đi; những câu chuyện buồn khơi gợi suy nghĩ về ý nghĩa cuộc sống và sự gắn bó với người thân. Mỗi giải thích hợp với một kiểu người xem khác nhau, và tính cách góp phần quyết định ai thấy hấp dẫn kiểu nào.
Dùng hiểu biết này vào đời thường
- Nhìn gu nhạc như cửa mở câu chuyện, không phải bảng chấm điểm. Hỏi "bài này có gì làm bạn thích" thú vị hơn đoán "bạn nghe nhạc này chắc là người như vậy".
- Thử mở rộng gu có chủ ý. Nghe thử một thể loại mình chưa từng nghe trong vài tuần là cách nhẹ nhàng để tập sự cởi mở với trải nghiệm.
- Để ý vai trò của âm nhạc với cảm xúc mình. Nếu dạo này chỉ muốn nghe nhạc buồn và tâm trạng nặng nề kéo dài nhiều tuần, đó là tín hiệu nên chăm sóc sức khoẻ tinh thần; ảnh hưởng tới sinh hoạt thì nên gặp chuyên gia.
- Tôn trọng gu của người trong nhà. Khác gu nhạc giữa các thế hệ phần nhiều do thời đại và kỷ niệm, không phải do "tính hư" hay "tính già".
Câu hỏi thường gặp
Gu âm nhạc nói gì về tính cách?
Nghiên cứu của Rentfrow và Gosling năm 2003 thấy gu nhạc liên quan nhẹ tới tính cách: trung bình người điểm cởi mở cao thích nhạc phức tạp và nhạc mạnh hơn, người điểm hướng ngoại, dễ chịu cao thích nhạc vui tươi, sôi động hơn. Mức liên quan nhỏ nên không thể nhìn gu nhạc mà kết luận về một người.
Người nghe nhạc metal có nóng tính không?
Không có bằng chứng vững cho định kiến này. Một số nghiên cứu gợi ý người hâm mộ dùng nhạc mạnh để giải toả và điều hoà cảm xúc. Nét liên quan rõ nhất với thích nhạc mạnh là cởi mở với trải nghiệm.
Mô hình MUSIC trong sở thích âm nhạc là gì?
Đó là mô hình năm chiều do Rentfrow, Goldberg và Levitin đề xuất năm 2011: êm dịu, mộc mạc, tinh tế, mạnh và đương đại. Mô hình được xây từ việc cho người tham gia nghe đoạn nhạc thật thay vì chỉ đọc tên thể loại.
Vì sao lớn tuổi gu nhạc thay đổi?
Vai trò của âm nhạc đổi theo giai đoạn đời: tuổi trẻ dùng nhạc để thể hiện mình và gắn với nhóm, về sau dùng để thư giãn. Những bài hát nghe ở tuổi thiếu niên, thanh niên thường được yêu thích lâu dài vì gắn với kỷ niệm.
Người thích phim kinh dị có tính cách gì?
Nghiên cứu thường thấy người điểm tìm cảm giác mạnh cao thích phim kinh dị và phim hồi hộp hơn. Đây là xu hướng trung bình; nhiều người thích phim kinh dị vì lý do khác như xem cùng bạn bè hay thích cốt truyện.
