"Tính cách kiểu A" và "kiểu B" bắt nguồn từ nghiên cứu tim mạch của hai bác sĩ Mỹ Meyer Friedman và Ray Rosenman vào thập niên 1950, không phải từ tâm lý học nhân cách. Kiểu A chỉ một nhóm hành vi: thi đua, luôn vội vàng vì thời gian, dễ bực bội; kiểu B là người ít mang các hành vi đó. Ban đầu kiểu A được cho là làm tăng nguy cơ bệnh mạch vành, nhưng các nghiên cứu sau cho kết quả không nhất quán, và giới nghiên cứu chuyển sự chú ý sang một thành phần hẹp hơn là sự thù địch.
Ngày nay "kiểu A" thành nhãn dán đời thường cho người tham công tiếc việc, cầu toàn. Bài này kể lại câu chuyện khoa học phía sau, chỗ nó đúng, chỗ nó sai, và vì sao nên dùng hai chữ này cẩn thận.
Câu chuyện bắt đầu từ phòng khám tim
Friedman và Rosenman là bác sĩ tim mạch ở San Francisco. Họ để ý rằng các yếu tố nguy cơ đã biết khi đó — cholesterol, huyết áp, hút thuốc — không giải thích hết vì sao có người mắc bệnh mạch vành sớm. Họ bắt đầu quan sát cách bệnh nhân hành xử: nói nhanh, cắt lời, sốt ruột trong phòng chờ, luôn cố làm nhiều việc cùng lúc.
Friedman hay kể một giai thoại: người thợ bọc ghế tới sửa ghế phòng chờ nhận xét rằng ghế ở phòng khám này mòn ở mép trước, như thể bệnh nhân luôn ngồi nhổm lên, sẵn sàng đứng dậy. Đây là chuyện chính ông kể lại nhiều lần, có tính minh hoạ hơn là bằng chứng, nhưng nó nắm đúng hình ảnh họ muốn mô tả.
Cuối thập niên 1950, hai ông công bố những báo cáo đầu tiên về "mẫu hành vi kiểu A" (Type A behavior pattern). Chữ "A" và "B" được chọn như nhãn trung tính, không có nghĩa A tốt hơn hay kém hơn B.
Kiểu A gồm những gì
Friedman và Rosenman không mô tả một "kiểu người" theo nghĩa của MBTI. Họ mô tả một tập hợp hành vi, đánh giá chủ yếu qua một buổi phỏng vấn có cấu trúc, trong đó người phỏng vấn chú ý cả nội dung câu trả lời lẫn cách nói: tốc độ, giọng, có hay cắt lời không.
| Thành phần | Biểu hiện thường được mô tả |
|---|---|
| Cảm giác gấp gáp về thời gian | Luôn vội, ghét chờ, làm nhiều việc cùng lúc, nói nhanh |
| Tính thi đua cao | Muốn thắng cả trong những việc nhỏ, đo mình bằng thành tích |
| Thù địch, dễ bực bội | Dễ cáu, nghi ngờ người khác, phản ứng gay gắt |
| Tham vọng, cuốn vào việc | Đặt nhiều mục tiêu, khó nghỉ ngơi |
Kiểu B được định nghĩa ngược lại: ít gấp gáp, ít thi đua, dễ thư giãn hơn. Kiểu B không có nghĩa là lười hay thiếu tham vọng; người kiểu B vẫn có thể làm việc chăm và đạt thành tích cao, chỉ là ít mang cảm giác bị thời gian rượt đuổi.
Trong thực tế, đây là một dải liên tục chứ không phải hai hộp. Rất nhiều người ở khoảng giữa.
Những nghiên cứu lớn và kết quả lên xuống
Giai đoạn đầu: tưởng như đã chắc
Nghiên cứu nổi tiếng nhất là Western Collaborative Group Study, bắt đầu khoảng năm 1960, theo dõi hơn ba nghìn nam giới đang đi làm ở California trong khoảng tám năm rưỡi. Những người được xếp kiểu A có tỉ lệ mắc bệnh mạch vành cao hơn — thường được tóm tắt là khoảng gấp đôi so với kiểu B — kể cả khi đã tính tới các yếu tố nguy cơ khác.
Năm 1974, Friedman và Rosenman xuất bản cuốn Type A Behavior and Your Heart cho công chúng, và cụm từ "kiểu A" bước ra khỏi phòng khám. Khoảng cuối thập niên 1970 – đầu thập niên 1980, một hội đồng chuyên gia ở Mỹ đã xếp mẫu hành vi kiểu A vào danh sách yếu tố nguy cơ tim mạch.
Giai đoạn sau: kết quả không lặp lại
Thập niên 1980, nhiều nghiên cứu lớn khác — trong đó có phân tích dữ liệu từ thử nghiệm MRFIT ở Mỹ — không tìm thấy mối liên hệ rõ giữa kiểu A tổng thể và bệnh tim. Theo dõi tiếp chính nhóm Western Collaborative cũng cho kết quả kém rõ ràng hơn so với lúc đầu. Có nhiều lý do được đưa ra: cách đo khác nhau (phỏng vấn hay bảng hỏi), nhóm người khác nhau, và việc kiểu A gom quá nhiều thứ vào một nhãn.
Thành phần thù địch
Khi tách kiểu A thành từng phần, nhiều nhà nghiên cứu thấy phần có liên hệ đáng chú ý nhất với sức khoẻ tim mạch là sự thù địch — thái độ nghi kỵ, dễ giận, coi người khác là đối thủ — chứ không phải sự vội vàng hay tham vọng. Từ đó hướng nghiên cứu chuyển sang thù địch, giận dữ và căng thẳng kéo dài, thay vì nhãn kiểu A chung chung.
Chuyện tài trợ từ ngành thuốc lá
Một chi tiết lịch sử được làm rõ khá muộn: năm 2012, một nhóm nhà nghiên cứu y tế công cộng rà các tài liệu nội bộ của ngành thuốc lá và chỉ ra rằng một phần nghiên cứu về kiểu A từng nhận tài trợ từ ngành này. Theo phân tích đó, việc đẩy mạnh giả thuyết "tính cách gây bệnh tim" phục vụ lợi ích của ngành thuốc lá, vì nó kéo sự chú ý ra khỏi thuốc lá. Điều này không tự động làm mọi kết quả sai, nhưng là lời nhắc nên xem ai tài trợ một hướng nghiên cứu.
Kiểu D và những hướng đi sau
Từ thập niên 1990, nhà tâm lý học người Bỉ Johan Denollet đề xuất "kiểu D" (distressed — bất an), mô tả người vừa hay có cảm xúc tiêu cực vừa có xu hướng kìm nén, không chia sẻ với người khác. Kiểu D được nghiên cứu nhiều ở bệnh nhân tim mạch, với kết quả cũng không hoàn toàn nhất quán.
Nhìn rộng ra, cách giới nghiên cứu hiện nay xét tính cách và sức khoẻ thường dựa trên các nét Big Five và những yếu tố cụ thể như thù địch, căng thẳng mãn tính, hơn là chia kiểu. Danh mục "Tính cách trong đời sống" có bài về tính cách và tuổi thọ theo hướng này.
Từ thuật ngữ y khoa thành nhãn dán đời thường
Ngày nay, "người kiểu A" trong lời nói hằng ngày thường chỉ người cầu toàn, kỷ luật, chăm chỉ, thích kiểm soát. Nghĩa này đã trôi khá xa khỏi định nghĩa gốc, vốn đặt nặng sự vội vàng và thù địch. Một người rất ngăn nắp, chu đáo nhưng điềm tĩnh, ít cáu giận thì theo định nghĩa ban đầu không hẳn là kiểu A.
Nhãn kiểu A còn hay đi kèm hai thái độ trái ngược: hoặc tự hào ("mình kiểu A nên làm gì cũng phải nhất"), hoặc lo lắng ("mình kiểu A vậy có dễ bị bệnh tim không"). Cả hai đều dựa trên hiểu biết đã cũ.
Góc nhìn hôm nay: dùng hai chữ này thế nào
- Coi kiểu A là mô tả hành vi, không phải định mệnh. Thói quen vội vã hay dễ cáu có thể thay đổi; chúng không phải "bản chất cố định".
- Để ý thành phần thù địch hơn là thành phần chăm chỉ. Chăm chỉ, có mục tiêu không phải vấn đề. Thường xuyên giận dữ, nghi kỵ người khác mới là điều đáng chú ý cho cả sức khoẻ lẫn các mối quan hệ.
- Đừng dùng để đánh giá sức khoẻ tim mạch. Muốn biết nguy cơ tim mạch, cần khám và đo các chỉ số như huyết áp, mỡ máu, đường huyết, cùng xem lại thói quen hút thuốc, vận động, ăn uống — việc của bác sĩ, không phải của một nhãn tính cách. Nếu căng thẳng, lo âu kéo dài và ảnh hưởng tới cuộc sống, nên tìm gặp chuyên gia.
- Đừng gán nhãn người khác. "Sếp kiểu A nên khó chịu" là nhãn dán; mô tả cụ thể hành vi ("anh ấy hay đổi hạn chót vào phút cuối") mới giúp giải quyết chuyện.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc cuốn Type A Behavior and Your Heart như một tài liệu lịch sử, rồi đọc phần về tâm lý học sức khoẻ trong các giáo trình nhập môn tâm lý học, nơi câu chuyện kiểu A thường được kể như một ví dụ về việc một giả thuyết hấp dẫn được điều chỉnh khi có thêm dữ liệu.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách kiểu A là gì?
Kiểu A là một mẫu hành vi gồm cảm giác gấp gáp về thời gian, tính thi đua cao và dễ bực bội, thù địch. Khái niệm do hai bác sĩ tim mạch Meyer Friedman và Ray Rosenman đưa ra từ thập niên 1950.
Kiểu A và kiểu B khác nhau thế nào?
Kiểu A hay vội, thích thi đua, dễ cáu; kiểu B ít mang các hành vi đó, dễ thư giãn hơn. Kiểu B không có nghĩa là lười, và phần lớn mọi người nằm ở khoảng giữa hai đầu.
Tính cách kiểu A có gây bệnh tim không?
Các nghiên cứu ban đầu cho thấy kiểu A liên hệ với bệnh mạch vành, nhưng nhiều nghiên cứu sau không lặp lại được kết quả. Thành phần được chú ý nhiều hơn hiện nay là sự thù địch; còn nguy cơ tim mạch cần được bác sĩ đánh giá qua khám và xét nghiệm.
Kiểu A có phải là người cầu toàn không?
Trong lời nói đời thường, "kiểu A" hay được dùng cho người cầu toàn, kỷ luật. Định nghĩa gốc lại nhấn vào sự vội vàng, thi đua và thù địch, nên hai nghĩa không trùng hẳn.
Tính cách kiểu D là gì?
Kiểu D do nhà tâm lý học Johan Denollet đề xuất từ thập niên 1990, mô tả người hay có cảm xúc tiêu cực và có xu hướng kìm nén, ít chia sẻ. Khái niệm này được nghiên cứu nhiều ở bệnh nhân tim mạch, kết quả chưa hoàn toàn thống nhất.