Tìm cảm giác mạnh (sensation seeking) là một nét tính cách do nhà tâm lý học Marvin Zuckerman nghiên cứu từ thập niên 1960: xu hướng tìm những cảm giác và trải nghiệm đa dạng, mới lạ, phức tạp, mãnh liệt, và sẵn lòng chấp nhận rủi ro để có chúng. Nét này cao nhất ở tuổi mới lớn và đầu tuổi hai mươi, giảm dần theo tuổi. Nó không tốt hay xấu tự thân: cùng một nhu cầu có thể dẫn tới lái xe liều lĩnh, nhưng cũng có thể dẫn tới leo núi có trang bị, làm cứu hộ hay du lịch khám phá văn hoá.
Bắt đầu từ những căn phòng tối và im lặng
Đầu thập niên 1960, Marvin Zuckerman tham gia các thí nghiệm "tước bỏ cảm giác" (sensory deprivation), một hướng nghiên cứu thịnh hành thời đó. Người tham gia nằm trong phòng tối, cách âm, nhiều giờ liền, gần như không nhận được kích thích nào. Zuckerman để ý rằng phản ứng của mọi người rất khác nhau: có người chịu được lâu, có người bồn chồn, khó chịu, muốn ra sớm.
Từ quan sát đó, ông đặt câu hỏi: phải chăng mỗi người có một "mức kích thích tối ưu" khác nhau, có người cần nhiều kích thích hơn mới thấy dễ chịu? Ông xây dựng Thang đo Tìm cảm giác mạnh (Sensation Seeking Scale), qua nhiều phiên bản, trong đó bản được dùng rộng rãi nhất là bản thứ năm ra đời cuối thập niên 1970. Cuốn sách năm 1979 Sensation Seeking: Beyond the Optimal Level of Arousal tổng kết giai đoạn đầu của hướng nghiên cứu này.
Định nghĩa và bốn thành phần
Trong các công trình về sau, Zuckerman định nghĩa tìm cảm giác mạnh là nét tính cách thể hiện qua việc tìm kiếm những cảm giác và trải nghiệm đa dạng, mới lạ, phức tạp, mãnh liệt, cùng sự sẵn lòng chấp nhận rủi ro về thể chất, xã hội, pháp lý và tài chính vì những trải nghiệm đó. Điểm quan trọng nằm ở chữ "vì": rủi ro là cái giá chấp nhận trả, không phải mục tiêu. Người tìm cảm giác mạnh không thích nguy hiểm vì nguy hiểm, mà vì cái cảm giác đi kèm.
Thang đo bản thứ năm chia nét này thành bốn thành phần:
| Thành phần | Tên gốc | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Tìm phiêu lưu, mạo hiểm | Thrill and Adventure Seeking | Muốn thử các môn thể thao có tốc độ, độ cao: lặn biển, nhảy dù, leo núi |
| Tìm trải nghiệm | Experience Seeking | Tìm cái mới qua giác quan và trí óc: du lịch nơi lạ, âm nhạc, nghệ thuật khác thường, lối sống không theo khuôn |
| Phóng túng | Disinhibition | Tìm hứng khởi qua tiệc tùng, giao du, buông thả các ràng buộc xã hội |
| Dễ chán | Boredom Susceptibility | Khó chịu với việc lặp lại, người nói chuyện nhạt, nhịp sống đều đều |
Một người có thể cao ở thành phần này mà thấp ở thành phần khác. Ví dụ, có người mê du lịch bụi, tìm hiểu văn hoá lạ (tìm trải nghiệm cao) nhưng không có chút hứng thú nào với nhảy dù (tìm mạo hiểm thấp).
Theo tuổi, theo giới và theo sinh học
Tuổi tác
Nhiều nghiên cứu ở các nước khác nhau cho thấy điểm tìm cảm giác mạnh lên cao nhất vào cuối tuổi thiếu niên và đầu tuổi hai mươi, sau đó giảm dần suốt đời trưởng thành. Điều này khớp với quan sát quen thuộc: người trẻ dễ liều hơn, và với tuổi tác phần lớn chúng ta "chậm lại".
Giới tính
Trung bình, nam giới có điểm cao hơn nữ giới, rõ nhất ở thành phần mạo hiểm và phóng túng. Nhưng đó là khác biệt trung bình với hai phân phối chồng lên nhau nhiều; rất nhiều phụ nữ có điểm cao hơn phần lớn đàn ông.
Cơ sở sinh học
Zuckerman dành nhiều năm tìm nền tảng sinh học của nét này. Các nghiên cứu sinh đôi gợi ý di truyền đóng góp đáng kể. Một số công trình ghi nhận người điểm cao có xu hướng mức enzyme MAO (monoamine oxidase) thấp hơn, và hệ dopamine, liên quan tới cảm giác được thưởng, có lẽ đóng vai trò quan trọng. Các mối liên quan sinh học này có thật nhưng nhỏ và phức tạp, chưa có "gen tìm cảm giác mạnh" nào đứng một mình.
Tìm cảm giác mạnh và Big Five
Nét của Zuckerman không nằm gọn trong một chiều Big Five mà trải trên vài chiều. Bảng hỏi NEO-PI-R có hẳn một khía cạnh tên là "tìm cảm giác mạnh" (Excitement-seeking) nằm trong chiều hướng ngoại. Thành phần tìm trải nghiệm gần với cởi mở. Thành phần phóng túng và dễ chán thì liên quan tới tận tâm thấp.
Về sau, Zuckerman và Kuhlman đề xuất một mô hình năm nhân tố khác, trong đó có một nhân tố tên "tìm cảm giác mạnh bốc đồng" (impulsive sensation seeking). Tuy vậy, nhiều nghiên cứu phân biệt hai thứ: tìm cảm giác mạnh là muốn trải nghiệm mãnh liệt, còn bốc đồng là hành động không cân nhắc. Người tìm cảm giác mạnh có thể rất cẩn thận, như người leo núi chuẩn bị trang bị hàng tháng trời.
Liên quan tới rủi ro: cả mặt đáng lo lẫn mặt tích cực
Trong tài liệu nghiên cứu, điểm tìm cảm giác mạnh cao liên quan tới nhiều hành vi có rủi ro: lái xe nhanh và vi phạm giao thông, sử dụng chất kích thích, uống rượu bia nhiều, cờ bạc. Đây là lý do nét này được quan tâm trong phòng chống tai nạn và sức khoẻ cộng đồng, nhất là với tuổi trẻ.
Nhưng cùng nét đó cũng liên quan tới những lựa chọn có ích. Người điểm cao thường được ghi nhận nhiều hơn trong các công việc như cứu hỏa, cứu hộ, cấp cứu, những nghề mà người khác ngại. Họ cũng hay thích du lịch khám phá, thể thao ngoài trời, nghệ thuật lạ, ẩm thực mới. Nhiều nghiên cứu về gu giải trí thấy người điểm cao thích phim kinh dị và âm nhạc mạnh hơn.
Nói cách khác, nhu cầu cảm giác mạnh như một dòng nước: có thể chảy vào chỗ nguy hiểm, cũng có thể được dẫn vào kênh an toàn.
Dẫn nhu cầu cảm giác mạnh vào kênh an toàn
Các chương trình phòng ngừa cho thanh thiếu niên từng thử dùng chính hiểu biết này: thông điệp nhắm tới người trẻ ưa mạo hiểm thường được thiết kế mới lạ, mạnh mẽ hơn để thu hút sự chú ý của họ. Ở cấp độ cá nhân, vài gợi ý:
- Chọn hoạt động có tổ chức, có hướng dẫn và trang bị an toàn: leo tường trong nhà có dây bảo hộ, chèo thuyền kayak cùng câu lạc bộ, lặn biển có huấn luyện viên.
- Tìm cái mới ở trải nghiệm thay vì ở rủi ro: học một nhạc cụ, nấu món của một vùng chưa từng đến, đi bộ đường dài ở nơi lạ.
- Tách hẳn cảm giác mạnh khỏi đường phố. Tốc độ trên đường giao thông công cộng không phải chỗ để thử cảm giác; tuân thủ luật giao thông, không lái xe sau khi uống rượu bia.
- Biết điểm yếu của mình khi chán. Thành phần "dễ chán" khiến người ta dễ tìm kích thích tức thời. Chuẩn bị sẵn những việc thú vị, lành mạnh cho lúc rảnh rỗi.
Nếu việc tìm cảm giác mạnh đã thành rượu bia, chất kích thích hay cờ bạc khó dừng, nên tìm tới chuyên gia y tế hoặc tâm lý; đó là vấn đề sức khoẻ cần hỗ trợ, không chỉ là chuyện tính cách.
Với cha mẹ có con ưa mạo hiểm
Trẻ và thiếu niên có nhu cầu khám phá mạnh không phải "đứa trẻ hư". Các nghiên cứu về tính khí trẻ cho thấy có trẻ tự nhiên hăng hái tiếp cận cái mới, có trẻ dè dặt hơn. Cấm đoán hoàn toàn thường khiến trẻ tìm cảm giác ở chỗ người lớn không thấy. Cách bền hơn là cùng con tìm hoạt động đủ thử thách mà có người lớn hướng dẫn, như thể thao, cắm trại, câu lạc bộ khoa học, đồng thời nói rõ những ranh giới không thương lượng như an toàn giao thông.
Câu hỏi thường gặp
Tìm cảm giác mạnh là gì trong tâm lý học?
Đó là nét tính cách do Marvin Zuckerman nghiên cứu, chỉ xu hướng tìm những trải nghiệm đa dạng, mới lạ, phức tạp, mãnh liệt và sẵn lòng chấp nhận rủi ro để có chúng. Nét này đo bằng Thang đo Tìm cảm giác mạnh với bốn thành phần.
Bốn thành phần của thang đo Zuckerman là gì?
Bản thứ năm của thang đo gồm tìm phiêu lưu mạo hiểm, tìm trải nghiệm, phóng túng và dễ chán. Một người có thể cao ở thành phần này và thấp ở thành phần khác.
Vì sao người trẻ hay thích mạo hiểm?
Nhiều nghiên cứu thấy điểm tìm cảm giác mạnh cao nhất vào cuối tuổi thiếu niên và đầu tuổi hai mươi, sau đó giảm dần theo tuổi. Đây là xu hướng chung, kết hợp với hoàn cảnh xã hội và sự phát triển của khả năng tự kiểm soát.
Thích cảm giác mạnh có phải là bốc đồng không?
Không hẳn. Tìm cảm giác mạnh là muốn có trải nghiệm mãnh liệt, còn bốc đồng là hành động không cân nhắc. Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng tách được; nhiều người mê mạo hiểm chuẩn bị rất kỹ trước mỗi chuyến đi.
Người thích cảm giác mạnh có hợp nghề gì?
Nghiên cứu ghi nhận người điểm cao có mặt nhiều hơn ở các nghề như cứu hỏa, cứu hộ, cấp cứu. Tuy vậy nghề nghiệp còn phụ thuộc vào năng lực, giá trị và điều kiện thực tế, không nên chọn chỉ dựa vào một nét tính cách.
