Thuyết kích hoạt của Hans Eysenck, trình bày trong cuốn The Biological Basis of Personality (1967), cho rằng não của người hướng nội vốn đã ở mức "thức tỉnh" cao hơn, nên chỉ cần thêm ít kích thích là đã thấy đủ, thậm chí quá tải. Người hướng ngoại thì ngược lại, nền thấp hơn nên tìm thêm tiếng động, người, cái mới để đạt mức dễ chịu. Đây là một giả thuyết có ảnh hưởng lớn và có một số bằng chứng ủng hộ, nhưng đến nay chưa được xác nhận trọn vẹn.
Hans Eysenck và cách nhìn tính cách bằng sinh học
Hans Jürgen Eysenck (1916–1997) sinh ở Berlin, rời nước Đức thời Quốc xã và trở thành một trong những nhà tâm lý học có ảnh hưởng nhất nước Anh, làm việc lâu năm ở Viện Tâm thần học (Institute of Psychiatry) thuộc Đại học London. Khác với Jung, Eysenck muốn tâm lý học nhân cách vận hành như khoa học tự nhiên: đo được, kiểm chứng được, và có gốc trong cơ thể.
Trong cuốn Dimensions of Personality (1947), ông dùng phân tích nhân tố để rút ra hai chiều lớn: hướng ngoại – hướng nội (E) và bất ổn cảm xúc (N). Về sau ông thêm chiều thứ ba gọi là tâm thần cứng rắn (P). Ông cùng cộng sự làm ra nhiều bảng hỏi, nổi tiếng nhất là EPI và EPQ. Nhưng Eysenck không dừng ở mô tả. Ông muốn trả lời câu hỏi vì sao người ta lại khác nhau ở chiều E.
Ý chính của thuyết kích hoạt
Năm 1967, Eysenck đề xuất rằng khác biệt nằm ở một hệ thống trong thân não gọi là hệ lưới hoạt hóa đi lên (ascending reticular activating system, ARAS), phần giúp điều chỉnh mức tỉnh táo của vỏ não. Lập luận của ông có thể tóm thành bốn bước:
- Ở trạng thái nghỉ, người hướng nội có mức kích hoạt vỏ não (cortical arousal) cao hơn người hướng ngoại.
- Với bất kỳ ai, hiệu suất và cảm giác dễ chịu đạt cao nhất ở một mức kích hoạt vừa phải; quá thấp thì buồn chán, quá cao thì rối và mệt. Đây là dạng chữ U ngược quen thuộc trong tâm lý học, thường gắn với tên Yerkes và Dodson (1908).
- Vì nền đã cao, người hướng nội chạm mức tối ưu sớm; thêm tiếng ồn, thêm người là vượt qua đỉnh.
- Vì nền thấp, người hướng ngoại cần nhiều kích thích hơn mới tới đỉnh, nên họ chủ động tìm chỗ đông, nhạc to, việc mới.
Theo cách giải thích này, chuyện thích tiệc hay thích ngồi yên không phải do tính tốt hay xấu, mà là cách mỗi bộ não tự điều chỉnh để về vùng dễ chịu. Cả hai phía đều đang làm cùng một việc: tìm mức kích thích vừa đủ.
Những thí nghiệm hay được nhắc
Giọt nước chanh trên lưỡi
Một minh họa nổi tiếng do chính Eysenck và cộng sự thực hiện: nhỏ vài giọt nước cốt chanh lên lưỡi rồi đo lượng nước bọt tiết ra. Trung bình, những người có điểm hướng nội cao tiết nhiều nước bọt hơn. Eysenck đọc kết quả này như dấu hiệu hệ thần kinh của họ phản ứng mạnh hơn với cùng một kích thích. Thí nghiệm này hay được kể trong giáo trình và sách phổ thông, nhưng nên hiểu nó là một minh họa, không phải phép thử để xếp loại một người cụ thể.
Tự chọn độ ồn khi học
Russell Geen (1984) cho người tham gia làm một bài học ghép cặp trong khi nghe tiếng ồn, và cho họ tự chọn mức âm lượng. Người hướng ngoại, trung bình, chọn mức ồn cao hơn. Điều thú vị nằm ở phần sau: khi mỗi người làm bài ở mức mình tự chọn, hai nhóm làm tốt gần như nhau. Khi bị đổi sang mức của nhóm kia, người hướng nội làm kém đi khi phải nghe to, còn người hướng ngoại làm kém đi khi bị đặt vào chỗ quá yên. Kết quả khớp đúng với ý "mỗi người có một mức tối ưu riêng".
Cà phê và giờ trong ngày
Thập niên 1980, nhóm của William Revelle ở Đại học Northwestern thử cho người tham gia uống caffeine trước khi làm bài. Kết quả phức tạp hơn dự đoán: caffeine giúp hay hại còn tùy giờ trong ngày và tùy khía cạnh bốc đồng trong hướng ngoại. Đây là một ví dụ cho thấy chuyện "kích hoạt" khó đo hơn Eysenck hình dung ban đầu.
Bằng chứng đến đâu
Sau hơn nửa thế kỷ, các nhà nghiên cứu thường nhận định thuyết kích hoạt của Eysenck như sau:
| Điểm | Tình trạng bằng chứng |
|---|---|
| Người hướng nội nhạy hơn với kích thích mạnh (ồn, đau, sáng) | Có nhiều kết quả ủng hộ, nhất là với kích thích vừa và mạnh |
| Mỗi người có mức kích thích ưa thích khác nhau | Được ủng hộ khá rõ trong các thí nghiệm tự chọn |
| Khác biệt nằm ở mức kích hoạt vỏ não lúc nghỉ | Kết quả đo điện não không nhất quán; nhiều nghiên cứu không thấy khác biệt rõ |
| Nguồn gốc là hệ lưới hoạt hóa ở thân não | Quá đơn giản so với hiểu biết thần kinh học ngày nay |
Vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu giữ lại phần hành vi của thuyết (ai cũng có mức kích thích ưa thích riêng) nhưng thay phần cơ chế. Hai hướng thay thế được bàn nhiều:
- Thuyết nhạy cảm với tăng cường của Jeffrey Gray, học trò cũ của Eysenck: hướng ngoại gắn với một hệ thống tìm kiếm phần thưởng nhạy hơn, còn bất ổn cảm xúc gắn với hệ thống tránh né.
- Giả thuyết dopamine của Richard Depue và cộng sự từ cuối thập niên 1990: hướng ngoại liên quan tới cách hệ dopamine đáp ứng với tín hiệu phần thưởng.
Cả hai hướng đều chuyển trọng tâm từ "nền kích hoạt cao hay thấp" sang "phản ứng với phần thưởng mạnh hay yếu". Đây cũng là cách giải thích được nhiều người chấp nhận hơn hiện nay, dù vẫn còn tranh luận.
Một chú thích về Eysenck
Eysenck là nhân vật gây tranh cãi. Ngoài thuyết tính cách, ông có những phát biểu về chủng tộc và trí thông minh bị phản đối mạnh. Cuối đời, ông đồng tác giả một loạt nghiên cứu về tính cách với ung thư và bệnh tim; năm 2019, một cuộc xem xét của King's College London kết luận nhiều bài trong số đó không đáng tin, và một số tạp chí đã rút bài. Những vấn đề đó nằm ở các mảng nghiên cứu khác, không trực tiếp làm đổ thuyết kích hoạt, nhưng là lý do để đọc ông với con mắt phê phán và dựa vào các kết quả đã được người khác lặp lại.
Áp dụng vào chỗ làm việc và học tập
Không cần chờ khoa học thần kinh ngã ngũ, phần đã khá vững của thuyết vẫn dùng được: mỗi người có một mức kích thích làm việc tốt nhất, và mức đó khác nhau. Vài gợi ý thực tế:
- Thử, ghi lại, rồi chọn. Làm cùng một loại việc trong vài điều kiện: phòng yên, quán cà phê, có nhạc, không nhạc. Ghi lại mình làm được bao nhiêu và thấy thế nào. Kết quả của chính mình đáng tin hơn bất kỳ nhãn nào.
- Tách việc theo mức tập trung. Việc đòi đọc kỹ, viết, tính toán thường cần ít kích thích hơn việc lặp lại. Nhiều người làm việc nhẹ ở chỗ ồn được nhưng việc nặng thì cần góc yên.
- Văn phòng mở cần có chỗ trú. Văn phòng không vách ngăn hợp với người thích tiếng động xung quanh, nhưng nên có phòng nhỏ hoặc góc yên tĩnh, và chấp nhận chuyện đeo tai nghe chống ồn như một nhu cầu làm việc chứ không phải sự xa cách.
- Đừng ép một chuẩn chung. "Phải bật nhạc mới làm được" và "phải im phăng phắc mới làm được" đều là sở thích hợp lý. Người dẫn nhóm có thể cho phép cả hai.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm phần về Eysenck trong các giáo trình nhân cách bậc đại học, hoặc cuốn Personality and Individual Differences mà Eysenck viết cùng con trai Michael Eysenck (1985), trình bày khá đầy đủ cách ông nhìn tính cách từ góc sinh học.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết kích hoạt của Eysenck là gì?
Đây là giả thuyết Eysenck nêu năm 1967: người hướng nội có mức kích hoạt vỏ não lúc nghỉ cao hơn, nên ít cần kích thích bên ngoài; người hướng ngoại có nền thấp hơn nên tìm thêm kích thích. Cả hai đều đang tìm một mức vừa phải để thấy dễ chịu và làm việc tốt.
Vì sao người hướng nội thích làm việc ở chỗ yên tĩnh?
Theo thuyết của Eysenck, chỗ ồn đẩy họ vượt quá mức kích thích tối ưu nên khó tập trung. Thí nghiệm của Russell Geen (1984) cho thấy người hướng nội, trung bình, tự chọn mức ồn thấp hơn và làm kém đi khi bị buộc nghe to. Tuy vậy, đây là xu hướng trung bình, mỗi người vẫn nên tự thử.
Thí nghiệm nước chanh của Eysenck là gì?
Đó là phép đo lượng nước bọt sau khi nhỏ nước cốt chanh lên lưỡi. Trung bình, người có điểm hướng nội cao tiết nhiều hơn, được Eysenck xem là dấu hiệu phản ứng thần kinh mạnh hơn. Đây là minh họa trong nghiên cứu, không dùng để xếp loại một người.
Thuyết kích hoạt của Eysenck còn đúng không?
Phần mô tả hành vi, rằng mỗi người có mức kích thích ưa thích riêng, được ủng hộ khá tốt. Phần cơ chế về mức kích hoạt vỏ não lúc nghỉ thì bằng chứng không nhất quán. Nhiều nhà nghiên cứu nay giải thích hướng ngoại bằng độ nhạy với phần thưởng.
Eysenck và Jung khác nhau thế nào về hướng nội?
Jung mô tả hướng nội như hướng năng lượng tâm lý vào chủ thể, dựa trên quan sát lâm sàng. Eysenck coi hướng nội – hướng ngoại là một chiều liên tục đo bằng bảng hỏi và tìm gốc sinh học của nó. Eysenck đưa khái niệm này vào phòng thí nghiệm.
