Tính cách ổn định ở hai nghĩa: mức trung bình của một người qua nhiều tuần khá giữ nguyên, và thứ hạng của người đó so với người khác thay đổi chậm qua nhiều năm. Nhưng từ giờ này sang giờ khác, cùng một người có thể dao động rất rộng — nghiên cứu ghi nhật ký hằng ngày cho thấy độ dao động bên trong một người lớn gần ngang độ khác biệt giữa người với người. Hai sự thật này không mâu thuẫn: tính cách giống khí hậu của một vùng, còn hành vi mỗi ngày giống thời tiết.
"Ổn định" có ít nhất hai nghĩa
Khi hỏi "tính cách có ổn định không", người ta hay trộn nhiều câu hỏi khác nhau. Giới nghiên cứu tách chúng ra.
| Loại ổn định | Câu hỏi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ổn định thứ hạng | Người này có giữ vị trí so với người khác không? | Người sôi nổi nhất lớp năm 20 tuổi, năm 40 tuổi có còn thuộc nhóm sôi nổi trong những bạn cùng lớp không |
| Ổn định mức trung bình | Cả một thế hệ có thay đổi theo cùng một hướng không? | Trung bình, người 50 tuổi có điềm tĩnh hơn chính họ lúc 20 không |
| Ổn định trong ngày, trong tuần | Một người có hành xử giống nhau qua các thời điểm không? | Sáng nay vui vẻ, chiều nay lầm lì |
Một người có thể ổn định ở nghĩa này mà thay đổi ở nghĩa kia. Ví dụ, gần như ai cũng bớt bốc đồng khi bước qua tuổi 30 (thay đổi mức trung bình), nhưng người bốc đồng nhất nhóm bạn thường vẫn là người bốc đồng nhất nhóm (ổn định thứ hạng).
Thứ hạng: càng lớn tuổi càng ít xáo trộn
Năm 2000, Brent Roberts và Wendy DelVecchio tổng hợp hàng loạt nghiên cứu theo dõi cùng một nhóm người qua nhiều năm. Họ đo mức ổn định thứ hạng bằng tương quan giữa hai lần đo cách nhau vài năm. Bức tranh chung:
- Ở tuổi thơ, mức ổn định còn thấp, khoảng 0,3.
- Mức này tăng dần qua tuổi thiếu niên và thanh niên.
- Đạt mức cao nhất, khoảng 0,7, vào quãng tuổi 50 tới 70.
Hai điều đáng để ý. Thứ nhất, ngay cả ở mức cao nhất, tương quan vẫn chưa bao giờ bằng 1 — luôn còn chỗ cho thay đổi. Thứ hai, các con số này là cho khoảng cách vài năm. Khoảng cách càng dài, ổn định càng giảm.
Một nghiên cứu kéo dài hơn sáu mươi năm
Một ví dụ đáng nhớ đến từ Scotland. Năm 1950, giáo viên đánh giá một số đặc điểm của hơn một nghìn học sinh khoảng 14 tuổi. Hơn sáu thập kỷ sau, nhóm nghiên cứu của Ian Deary tìm lại được một phần trong số đó, khi họ đã gần 80, và nhờ chính họ cùng một người quen thân đánh giá lại. Kết quả công bố năm 2016: gần như không thấy liên hệ đáng kể giữa hai lần đánh giá. Nghiên cứu có giới hạn — hai lần đo dùng cách khác nhau, người đánh giá khác nhau — nhưng nó nhắc rằng qua một đời người, tính cách có thể đổi nhiều hơn ta tưởng.
Mức trung bình: phần lớn người ta "chín" dần
Song song với ổn định thứ hạng, các nghiên cứu lớn cho thấy cả một thế hệ thay đổi theo những hướng khá giống nhau. Trung bình, khi đi từ tuổi thanh niên sang trung niên, người ta trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn, và ít bất ổn cảm xúc hơn. Roberts và các cộng sự gọi đây là nguyên tắc trưởng thành. Một phần thay đổi có lẽ gắn với vai trò mới — đi làm, kết hôn, nuôi con — đòi hỏi người ta giữ giờ giấc, kiềm chế, quan tâm người khác.
Chuyên mục "Gen, môi trường và thay đổi" trong wiki này bàn kỹ nguyên tắc trưởng thành và các biến cố lớn. Ở đây chỉ cần nhớ: "ổn định" không có nghĩa "đứng yên".
Mỗi ngày một khác: tính cách như một phân bố
Bây giờ đến phần nghe ngược đời nhất. Từ cuối thập niên 1990, William Fleeson cùng cộng sự nhờ người tham gia trả lời vài câu ngắn nhiều lần mỗi ngày trong vài tuần: lúc này mình nói nhiều hay ít, chủ động hay thụ động, lo lắng hay thoải mái. Cách thu thập dữ liệu này gọi là lấy mẫu trải nghiệm.
Kết quả (công bố năm 2001) cho thấy hai điều cùng lúc:
- Dao động trong một người rất lớn. Một người trung bình có lúc hành xử rất hướng ngoại, có lúc rất hướng nội, có lúc rất lo, có lúc rất bình thản. Theo phân tích của nhóm, mức dao động bên trong một người ngang, thậm chí lớn hơn, mức khác biệt giữa những người khác nhau.
- Nhưng trung bình lại rất ổn định. Lấy trung bình mọi lần báo cáo trong tuần này so với tuần sau thì gần như trùng khít. Người này vẫn hướng ngoại hơn người kia, dù cả hai đều có đủ mọi trạng thái.
Fleeson đề xuất hình dung mỗi nét tính cách như một phân bố các trạng thái: mỗi người có một "đám mây" hành vi, với tâm đám mây đặt ở chỗ khác nhau và độ rộng khác nhau. Tính cách là vị trí và hình dạng của đám mây, không phải một điểm cố định. Về sau ông phát triển thành "thuyết nét tính cách toàn thể", kết hợp phần mô tả (đám mây trông thế nào) với phần giải thích (cái gì đẩy hành vi lên xuống trong đám mây ấy).
Cái gì khiến hôm nay khác hôm qua
Nếu tính cách là đám mây, thì điều gì quyết định hôm nay mình rơi vào góc nào của nó? Câu trả lời gồm những thứ rất bình thường.
- Tình huống. Ở bữa giỗ đông họ hàng hay một mình trong thư viện; với bạn thân hay với sếp mới.
- Vai trò. Một người khá trầm có thể nói rất nhiều khi đứng lớp, vì vai trò giáo viên đòi hỏi vậy.
- Cơ thể. Thiếu ngủ, đói, ốm, đau làm hầu như ai cũng dễ cáu và bớt kiên nhẫn hơn.
- Mục tiêu đang theo đuổi. Nhà tâm lý học Brian Little nói về "nét tự do" (free traits): người ta có thể hành xử khác hẳn khuynh hướng của mình khi đang theo đuổi một việc mình coi trọng — một người hướng nội vẫn đứng ra phát biểu vì dự án mình tâm huyết. Theo Little, điều đó hoàn toàn khả thi, chỉ cần chỗ nghỉ để "hồi lại" sau đó.
- Người xung quanh. Ngồi cạnh người nói nhiều, ta nói ít đi; ngồi cạnh người ít nói, ta tự nhiên lấp chỗ trống.
Những dao động này là bình thường và lành mạnh. Riêng khi tâm trạng chùng xuống hoặc lo âu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới ăn ngủ, học hành, công việc, thì không nên coi đó là "tính mình vậy" — nên gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý.
Vì sao điều này quan trọng
Với kết quả trắc nghiệm
Làm cùng một bảng hỏi tính cách hai lần cách nhau một tháng, điểm thường gần nhau nhưng không trùng hẳn. Một phần là sai số đo, một phần là trạng thái hôm làm bài. Vì vậy kết quả một lần làm nên được đọc như "khoảng", không như phán quyết.
Với cách nhìn người khác
Người ta hay nói "dạo này nó khác quá" như thể đã phát hiện ra bộ mặt thật. Có khi đơn giản là người đó đang ở một góc khác của chính đám mây của họ, vì công việc mới, vì chuyện nhà.
Với cách nhìn chính mình
Cảm giác "mình chẳng nhất quán gì cả" rất phổ biến, nhất là ở tuổi đôi mươi. Nghiên cứu của Fleeson cho thấy dao động là chuyện của tất cả mọi người, không phải dấu hiệu "chưa có tính cách".
Góc nhìn hôm nay: tự quan sát đám mây của mình
Không cần thiết bị nghiên cứu để thấy tính cách của mình là một phân bố. Có thể thử một việc đơn giản trong hai tuần.
- Mỗi tối ghi ba dòng: hôm nay mình nói nhiều hay ít, mình lo hay thoải mái, mình làm việc có kế hoạch hay tuỳ hứng — chấm từ 1 đến 5.
- Ghi kèm một chữ về hoàn cảnh: đi làm, ở nhà, gặp bạn, ốm.
- Sau hai tuần, nhìn lại: điểm dao động trong khoảng nào? Những ngày lệch nhất rơi vào hoàn cảnh nào?
Thường người ta sẽ thấy hai điều: dải dao động rộng hơn mình nghĩ, và những ngày lệch có quy luật. Biết được quy luật ấy là có thứ để điều chỉnh — sắp xếp việc cần tập trung vào lúc mình ổn định nhất, tránh nói chuyện hệ trọng khi đói và mệt.
Muốn đọc thêm, cuốn Me, Myself, and Us (2014) của Brian Little trình bày ý tưởng nét tự do rất dễ đọc; các bài tổng quan của Brent Roberts về thay đổi tính cách suốt đời là nguồn học thuật đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách có ổn định suốt đời không?
Ổn định tương đối, không tuyệt đối. Thứ hạng của một người so với người khác ít xáo trộn hơn khi lớn tuổi, nhất là sau tuổi 50, nhưng không bao giờ cố định hoàn toàn. Qua cả một đời người, như nghiên cứu theo dõi từ tuổi 14 tới gần 80 ở Scotland, mức thay đổi có thể khá lớn.
Vì sao có ngày mình rất khác ngày thường?
Vì hành vi mỗi ngày chịu ảnh hưởng của tình huống, vai trò, giấc ngủ, sức khoẻ và người xung quanh. Nghiên cứu lấy mẫu trải nghiệm cho thấy mỗi người dao động rất rộng từ lúc này sang lúc khác, trong khi mức trung bình qua nhiều tuần lại khá ổn định.
Ổn định thứ hạng và ổn định mức trung bình khác nhau thế nào?
Ổn định thứ hạng hỏi một người có giữ vị trí so với người khác không. Ổn định mức trung bình hỏi cả một nhóm có cùng thay đổi theo một hướng không. Một người có thể điềm tĩnh hơn so với chính mình lúc trẻ mà vẫn là người kém điềm tĩnh nhất trong nhóm bạn.
Làm trắc nghiệm tính cách hai lần ra hai kết quả khác nhau có bình thường không?
Bình thường, nhất là khi chênh lệch nhỏ. Điểm tính cách có sai số đo và chịu ảnh hưởng của trạng thái lúc làm bài. Nếu bảng hỏi chia người thành nhóm, những người nằm sát ranh giới rất dễ bị xếp vào nhóm khác ở lần sau.
Nguyên tắc trưởng thành trong tâm lý học là gì?
Đó là phát hiện rằng trung bình, từ tuổi thanh niên sang trung niên, người ta trở nên tận tâm hơn, dễ chịu hơn và ít bất ổn cảm xúc hơn. Brent Roberts và cộng sự đặt tên cho xu hướng này, và cho rằng nó gắn một phần với những vai trò người lớn như đi làm, lập gia đình.
