Hướng nội có phải ngại giao tiếp: bốn ngộ nhận thường gặp ở người lớn

Hướng nội không phải là ngại giao tiếp. Hướng nội là xu hướng ít tìm đến kích thích xã hội và thích nhịp yên hơn; còn ngại giao tiếp, nếu là nỗi sợ bị đánh giá, thì gần với nhút nhát và lo âu xã hội, những thứ mà tâm lý học xếp ở chỗ khác. Một người có thể hướng nội mà giao tiếp tự tin, và một người hướng ngoại vẫn có thể run khi phát biểu. Bài này đi qua bốn ngộ nhận hay gặp nhất ở người lớn, mỗi ngộ nhận kèm điều nghiên cứu cho thấy.

Ngộ nhận 1: Hướng nội tức là nhút nhát

Đây là ngộ nhận phổ biến nhất, và cũng gây nhiều hiểu lầm nhất. Hai khái niệm khác nhau ở động cơ:

• Hướng nội là ít muốn kích thích xã hội. Người đó có thể nói chuyện thoải mái nhưng sau một lúc thì đủ, muốn rút về.
• Nhút nhát là muốn nhưng sợ: muốn tham gia mà lo bị chê, bị cười, nên ngập ngừng.

Trong mô hình Big Five, nhút nhát gắn nhiều với chiều bất ổn cảm xúc (khía cạnh e ngại, tự ý thức) và chỉ liên quan một phần với hướng ngoại thấp. Vì vậy có bốn khả năng, chứ không phải hai:

Ô góc dưới bên phải là thứ ít người nghĩ tới: người rất thích giao lưu nhưng về nhà cứ nghĩ lại từng câu mình nói. Ô góc trên bên trái là người mà ta hay gọi nhầm là "khó gần", trong khi họ chỉ không có nhu cầu nói nhiều.

Thêm một điểm: nỗi e ngại trước người lạ thường giảm dần khi được luyện kỹ năng và tiếp xúc từng bước, còn mức ưa thích kích thích xã hội thì là xu hướng bền hơn. Gộp hai thứ làm một khiến người nhút nhát nghĩ "mình sinh ra như vậy" và bỏ cơ hội luyện, còn người hướng nội bị khuyên "cố tự tin lên" dù họ chẳng hề thiếu tự tin.

Ngộ nhận 2: Người hướng nội không thích người khác

Thích ít kích thích xã hội không đồng nghĩa với ít cần gắn bó. Nhu cầu được thuộc về, được thân thiết là nhu cầu chung của con người, và các nghiên cứu về hạnh phúc liên tục thấy rằng quan hệ gần gũi gắn với sự hài lòng cuộc sống ở người thuộc mọi điểm hướng ngoại.

Khác biệt trung bình nằm ở hình thức:

• Người điểm hướng ngoại thấp thường thích gặp ít người, gặp lâu, nói sâu hơn là gặp nhiều người, chào hỏi nhanh.
• Họ hay chọn kênh có nhịp chậm: nhắn tin thay gọi điện, đi cà phê hai người thay tiệc mười người.
• Sau một buổi đông, họ cần khoảng nghỉ trước buổi tiếp theo. Khoảng nghỉ đó không phải là chán người.

Cũng nên tránh chiều ngược: "người hướng nội sâu sắc, chân thành hơn". Không có cơ sở cho điều đó. Độ sâu của tình bạn phụ thuộc vào sự quan tâm, sự tin cậy và thời gian, không phụ thuộc điểm hướng ngoại. Người hướng ngoại cũng có những tình bạn sâu, chỉ là họ thường có thêm nhiều mối quen khác.

Ngộ nhận 3: Hướng nội thì không làm lãnh đạo, không nói trước đám đông được

Có một phần sự thật bị phóng đại ở đây. Phân tích tổng hợp của Timothy Judge và cộng sự (2002) cho thấy trong năm nét Big Five, hướng ngoại là nét gắn rõ nhất với việc nổi lên làm lãnh đạo, tức được nhóm nhìn nhận là người dẫn dắt. Người nói nhiều, nói trước, dễ được chọn.

Nhưng nổi lên khác với dẫn dắt hiệu quả. Năm 2011, Adam Grant, Francesca Gino và David Hofmann công bố nghiên cứu về các cửa hàng và một thí nghiệm theo nhóm. Họ thấy:

• Khi nhân viên thụ động, chờ chỉ đạo, người quản lý hướng ngoại giúp nhóm làm tốt hơn.
• Khi nhân viên chủ động, hay đề xuất cách làm mới, người quản lý ít hướng ngoại hơn lại giúp nhóm làm tốt hơn, có lẽ vì họ chịu nghe và để ý tưởng của người khác được thử.

Còn chuyện nói trước đám đông: đó là kỹ năng. Nỗi sợ khi đứng trước đông người rất phổ biến, gặp ở cả người hướng nội lẫn hướng ngoại, và giảm được qua luyện tập. Nhiều người có điểm hướng ngoại thấp vẫn thuyết trình rất tốt; khác biệt thường nằm ở chỗ họ cần chuẩn bị kỹ hơn và cần nghỉ sau đó.

Ngộ nhận 4: Đã hướng nội thì phải "sửa" cho hướng ngoại

Lời khuyên "phải hoạt bát lên mới thành công" vẫn rất hay gặp, ở nhà, ở trường, ở chỗ làm. Có ba điều đáng nói:

1. Không nét nào tốt tuyệt đối. Điểm hướng ngoại cao gắn với một số lợi thế (cảm xúc tích cực, dễ được chú ý) nhưng cũng gắn với thích mạo hiểm hơn, đôi khi bốc đồng hơn. Điểm thấp gắn với khả năng làm việc một mình lâu, ít bị kéo đi bởi tiếng ồn xã hội.
2. Hành động hướng ngoại khi cần là điều ai cũng làm được, và nhiều nghiên cứu thấy nó thường mang lại cảm xúc tích cực trước mắt. Nhưng làm vậy liên tục, không có lúc nghỉ, thì mệt. Đây là chuyện chọn lúc, chứ không phải đổi người.
3. Nét tính cách có dịch chuyển, nhưng chậm và chủ yếu theo tuổi, theo vai trò sống. Nghiên cứu can thiệp có thấy người ta đổi được phần nào khi muốn, nhưng động lực nên đến từ mục tiêu của chính mình, không từ áp lực "bình thường hoá".

Khi "ngại giao tiếp" là thứ khác

Có những trường hợp chuyện ngại không còn là tính cách. Nếu nỗi sợ bị đánh giá mạnh tới mức né hẳn những việc mình cần làm (đi học, đi làm, đi khám bệnh), kèm tim đập, đỏ mặt, mất ngủ trước mỗi lần phải gặp người, và kéo dài nhiều tháng, thì nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng. Lo âu kéo dài, ảnh hưởng tới cuộc sống là chuyện có thể điều trị được, và tìm hỗ trợ không có nghĩa là mình "có vấn đề về tính cách".

Ngược lại, nếu chỉ là thích ở nhà hơn đi tiệc, thích nhắn hơn gọi, thích nhóm nhỏ hơn nhóm lớn, thì không có gì cần sửa.

Cách nói chuyện với nhau mà không dán nhãn

Hiểu đúng bốn ngộ nhận trên giúp cả hai phía bớt va chạm. Vài gợi ý dùng được ngay:

• Thay "sao em ít nói thế" bằng câu hỏi mở về chủ đề: "Em thấy phương án này thế nào?". Nhiều người ít nói chỉ chờ một khoảng trống.
• Báo trước khi có thể. Cho biết trước nội dung buổi họp, buổi gặp giúp người cần suy nghĩ trước có ý kiến tốt hơn.
• Tôn trọng chữ "không" mà không đòi lý do. Từ chối một buổi tụ tập không phải là từ chối người mời.
• Với người hướng ngoại: sự nhiệt tình không phải lúc nào cũng là áp đặt. Họ có thể chỉ đang thể hiện quan tâm theo cách tự nhiên của mình.

Người muốn đọc thêm có thể xem chương về nhút nhát và hướng nội trong cuốn Quiet của Susan Cain, cùng các bài tổng quan về nhút nhát trên trang của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA).