Hai chữ hướng nội và hướng ngoại được nhà tâm thần học Thụy Sĩ Carl Gustav Jung đưa vào tâm lý học, trước hết trong một bài nói năm 1913 và sau đó trình bày đầy đủ trong cuốn Psychologische Typen (Các kiểu tâm lý) xuất bản năm 1921. Với Jung, đó là hai "thái độ" của tâm trí: hướng năng lượng tâm lý ra đối tượng bên ngoài, hay quay vào thế giới chủ quan bên trong. Nghĩa gốc này khác khá xa nghĩa "thích đông người hay thích ở một mình" mà ta dùng ngày nay.
Jung là ai và vì sao ông quan tâm tới "kiểu người"
Carl Jung (1875–1961) là bác sĩ tâm thần làm việc ở Zürich. Đầu thế kỷ 20, ông là một trong những người gần gũi nhất với Sigmund Freud, từng được Freud coi là người kế tục phong trào phân tâm học. Quan hệ đó đổ vỡ vào khoảng năm 1913, sau những bất đồng về lý thuyết, nhất là cách hiểu về năng lượng tâm lý (libido) mà Freud gắn chặt với tính dục còn Jung muốn hiểu rộng hơn.
Cùng thời gian đó, một môn đệ khác của Freud là Alfred Adler cũng tách ra, với lý thuyết đặt trọng tâm vào cảm giác thấp kém và nhu cầu khẳng định bản thân. Jung đứng trước một câu hỏi: vì sao hai người thông minh, cùng quan sát bệnh nhân, lại dựng nên hai lý thuyết khác hẳn nhau? Một phần câu trả lời ông đưa ra là chính tính khí của người làm lý thuyết. Trong Các kiểu tâm lý, Jung xem lý thuyết của Freud đặt trọng tâm vào quan hệ với đối tượng, mang màu sắc hướng ngoại; còn lý thuyết của Adler xoay quanh chủ thể và quyền lực của nó, mang màu sắc hướng nội.
Nói cách khác, cuốn sách về kiểu người ra đời một phần từ nỗ lực hiểu một cuộc chia tay trong giới học thuật.
Hai thái độ: hướng về đối tượng hay về chủ thể
Trong cách dùng của Jung, chữ extravert chỉ người mà sự chú ý và hứng thú chủ yếu được điều khiển bởi đối tượng bên ngoài: sự việc, con người, hoàn cảnh khách quan. Người đó phản ứng với những gì đang xảy ra quanh mình và để chúng quyết định hướng đi. Chữ introvert chỉ người mà yếu tố chủ quan, tức cách mình cảm nhận và diễn giải, đứng ở vị trí quyết định. Giữa sự vật và hành động, người hướng nội chen vào một lớp suy xét bên trong.
Hai chữ này ghép từ gốc Latin: vertere là "quay, xoay", extra là "ra ngoài", intro là "vào trong". Jung viết extravert; dạng extrovert phổ biến về sau trong tiếng Anh thông dụng, và hai cách viết đều gặp. Tiếng Việt dùng cách dịch Hán Việt "hướng nội", "hướng ngoại", tương ứng với cách viết trong tiếng Trung và tiếng Nhật, dịch khá sát nghĩa gốc "quay vào" và "quay ra".
Điều quan trọng: Jung nói về hướng của năng lượng tâm lý, chưa phải về chuyện ít hay nhiều bạn bè. Một người hướng nội theo nghĩa của Jung có thể vẫn trò chuyện cả ngày, nhưng cái kim chỉ nam của họ là cảm nhận bên trong. Một người hướng ngoại có thể ngồi một mình đọc sách, nhưng hứng thú của họ bị kéo theo sự vật bên ngoài.
Bốn chức năng và tám kiểu
Hướng nội, hướng ngoại chỉ là một nửa hệ thống của Jung. Ông còn phân biệt bốn chức năng tâm lý, tức bốn cách tâm trí xử lý thế giới:
| Chức năng | Jung xếp vào nhóm | Hiểu nôm na |
|---|---|---|
| Tư duy (thinking) | Lý tính | Phán đoán bằng logic, khái niệm, đúng – sai |
| Cảm xúc (feeling) | Lý tính | Phán đoán bằng giá trị: quý hay không, chấp nhận hay không |
| Cảm giác (sensation) | Phi lý tính | Tiếp nhận những gì đang có qua giác quan |
| Trực giác (intuition) | Phi lý tính | Nắm bắt khả năng, cái ẩn sau, cái sắp tới |
Chữ "phi lý tính" ở đây không có nghĩa là vô lý, mà là chức năng tiếp nhận, không phán đoán. Mỗi người, theo Jung, có một chức năng nổi trội. Ghép với hai thái độ, ta có tám kiểu: tư duy hướng ngoại, tư duy hướng nội, cảm xúc hướng ngoại, và cứ thế.
Về sau, Katharine Cook Briggs và con gái Isabel Briggs Myers dựa vào hệ thống này để làm ra bảng hỏi MBTI, thêm một cặp chữ thứ tư. Phần MBTI được bàn riêng trong danh mục MBTI và các hệ phân loại.
Bù trừ: không ai thuần một phía
Một ý thường bị bỏ quên khi người ta trích Jung là nguyên lý bù trừ. Jung cho rằng thái độ ít được dùng trong đời sống có ý thức không biến mất, mà lùi vào vô thức. Người rất hướng ngoại ở bề mặt sẽ mang một phía hướng nội chưa được phát triển, và phía đó có thể bộc lộ theo những cách vụng về khi gặp khủng hoảng. Điều ngược lại cũng đúng.
Jung cũng nhấn mạnh rằng các kiểu là cách phác họa để dễ nghĩ, không phải ngăn kéo. Ông thừa nhận nhiều người khó xếp vào kiểu nào, và cho rằng một người hoàn toàn thuần một thái độ sẽ là một người mất cân bằng nghiêm trọng. Đây là chỗ cách hiểu của chính Jung gần với khoa học hiện đại hơn nhiều so với những bảng chia kiểu phổ biến trên mạng.
Jung lấy ý tưởng từ đâu
Jung không tự nhiên nghĩ ra chuyện chia hai. Phần lớn cuốn Các kiểu tâm lý thực ra là một cuộc rà soát dài về các cặp đối lập trong lịch sử tư tưởng phương Tây:
- Cặp "ngây thơ" và "tình cảm" (naive và sentimental) trong thi ca theo Friedrich Schiller.
- Cặp Apollo và Dionysus trong Sự ra đời của bi kịch của Friedrich Nietzsche.
- Cặp "cứng rắn" và "mềm mỏng" về tư duy (tough-minded và tender-minded) mà nhà tâm lý học William James nêu trong Pragmatism (1907).
- Các tranh luận thần học thời trung đại, các kiểu trong thi ca và trong y học.
Jung đọc tất cả những cặp đó như dấu vết của cùng một sự khác biệt căn bản giữa người hướng về đối tượng và người hướng về chủ thể. Đây là một cách làm của nhà tư tưởng, đối chiếu văn bản và kinh nghiệm lâm sàng, chứ không phải đo đạc bằng bảng hỏi trên hàng nghìn người.
Từ Jung tới khoa học đo lường
Cuốn sách được dịch sang tiếng Anh năm 1923 và hai chữ introvert, extravert nhanh chóng đi vào ngôn ngữ thường ngày. Nhưng các nhà tâm lý học thực nghiệm thấy khó kiểm chứng lý thuyết của Jung: "năng lượng tâm lý", "vô thức bù trừ" không đo được trực tiếp.
Từ thập niên 1920 trở đi, nhiều người bắt đầu viết bảng hỏi về hướng nội, hướng ngoại, nhưng định nghĩa dần trượt khỏi nghĩa gốc. Bước ngoặt lớn là Hans Eysenck, từ thập niên 1940, dùng phân tích nhân tố để tìm các chiều tính cách và đặt hướng ngoại thành một chiều liên tục có cơ sở sinh học giả định. Đến mô hình Big Five, hướng ngoại đã trở thành một chùm nét có thể đo: thích giao tiếp, quyết đoán, năng động, tìm kích thích, cảm xúc tích cực.
Khoảng cách giữa hai nghĩa có thể tóm như sau:
| Jung (1921) | Tâm lý học hiện đại | |
|---|---|---|
| Bản chất | Hướng của năng lượng tâm lý | Một chiều tính cách đo bằng hành vi, cảm nhận |
| Cách xác định | Quan sát lâm sàng, đối chiếu tư tưởng | Bảng hỏi chuẩn hóa, phân tích thống kê |
| Kiểu hay thang | Kiểu, nhưng thừa nhận ít ai thuần một phía | Thang liên tục, phần lớn người ở giữa |
| Trọng tâm | Chủ thể hay đối tượng quyết định | Mức độ giao tiếp, năng động, nhạy với phần thưởng |
Đọc Jung hôm nay thế nào cho đúng
Jung là người đặt tên, và trực giác của ông về hai thái độ đến nay vẫn gợi suy nghĩ. Nhưng đọc Jung như đọc một bộ đo khoa học thì sai chỗ. Vài điều nên nhớ:
- Jung là nhà lý thuyết lâm sàng, không phải người làm thống kê. Các khẳng định của ông là giả thuyết diễn giải, không phải kết quả đo lường.
- Nghĩa gốc rộng hơn và trừu tượng hơn nghĩa thông dụng. Khi ai đó nói "theo Jung, người hướng nội nạp năng lượng một mình", đó là cách diễn đạt đã được đời sau đơn giản hóa.
- Bản thân Jung không ủng hộ việc đóng khung người. Ông viết về kiểu như một công cụ để hiểu sự khác biệt và giảm hiểu lầm giữa người với người.
Ai muốn đọc thẳng nguồn gốc có thể tìm Psychological Types (tập 6 trong bộ Collected Works của Jung), đặc biệt chương định nghĩa thuật ngữ ở cuối sách, nơi Jung giải thích từng khái niệm khá gọn. Bảo tàng nhà Jung ở Küsnacht, bên hồ Zürich, mở cho khách tham quan theo lịch hẹn, là nơi giữ thư viện và phòng làm việc của ông.
Câu hỏi thường gặp
Ai đặt ra khái niệm hướng nội và hướng ngoại?
Carl Jung là người đưa hai khái niệm này vào tâm lý học. Ông nêu chúng trong một bài nói năm 1913 và trình bày đầy đủ trong cuốn Psychologische Typen năm 1921. Bản tiếng Anh Psychological Types ra năm 1923.
Theo Jung, hướng nội là gì?
Với Jung, hướng nội là thái độ trong đó yếu tố chủ quan, tức cách mình cảm nhận và diễn giải, quyết định hướng của tâm trí. Hướng ngoại là thái độ trong đó đối tượng bên ngoài quyết định. Nghĩa này rộng hơn chuyện thích hay không thích đông người.
Extravert và extrovert khác nhau không?
Hai chữ cùng nghĩa. Jung và nhiều tài liệu học thuật viết extravert; extrovert là dạng phổ biến hơn trong tiếng Anh thông dụng về sau. Cả hai đều được chấp nhận.
MBTI có phải do Jung làm ra không?
Không. MBTI do Katharine Cook Briggs và Isabel Briggs Myers xây dựng, dựa trên lý thuyết các kiểu của Jung nhưng thêm một cặp chữ và biến thành bảng hỏi. Jung không tham gia thiết kế bảng hỏi này.
Lý thuyết của Jung có còn được dùng trong khoa học không?
Ý tưởng về hướng nội, hướng ngoại của Jung là tiền đề lịch sử quan trọng, nhưng tâm lý học hiện đại đo nét này bằng các thang liên tục như Big Five chứ không dùng hệ tám kiểu của ông. Lý thuyết của Jung vẫn được bàn nhiều trong trường phái tâm lý học phân tích.
