Hướng trung (ambivert) là cách gọi những người có điểm hướng ngoại ở vùng giữa: không hẳn thích đông, không hẳn thích một mình, tùy hoàn cảnh mà nghiêng bên này hay bên kia. Đây không phải loại người thứ ba được khoa học "phát hiện", mà là hệ quả tự nhiên của việc hướng ngoại là một thang liên tục. Trên thang đó, phần đông mọi người nằm ở khoảng giữa, nên nếu dùng chữ hướng trung thì đây mới là nhóm đông nhất.
Vì sao phần lớn mọi người nằm ở giữa
Khi đo hướng ngoại cho một nhóm lớn bằng bảng hỏi khoa học rồi vẽ biểu đồ, điểm số thường xếp thành hình gần giống quả chuông: dày ở giữa, mỏng dần về hai đầu. Rất ít người có điểm cực cao hay cực thấp. Đây là đặc điểm chung của nhiều thứ đo được ở con người, từ chiều cao tới phần lớn các nét tính cách.
Hệ quả là câu hỏi "bạn hướng nội hay hướng ngoại" có một điểm yếu ngay từ đầu. Nếu cắt đôi ở giữa, người đứng ngay bên trái vạch và người đứng ngay bên phải vạch bị xếp vào hai nhóm "trái ngược", dù họ gần như giống hệt nhau. Còn người ở mép trái và người ngay sát vạch lại bị coi là "cùng loại". Cách chia đôi này là điểm bị phê bình nhiều nhất ở các hệ phân loại kiểu như MBTI.
Chữ hướng trung, theo nghĩa đó, là cách nói ngắn để thừa nhận: "mình nằm ở khoảng giữa thang". Nó hữu ích khi giúp người ta thoát khỏi việc tự ép vào một trong hai ô. Nó bớt hữu ích khi lại trở thành ô thứ ba.
Hướng trung không phải là "nửa nạc nửa mỡ"
Người ở vùng giữa thường mô tả mình như sau: có lúc rất muốn đi chơi, có lúc chỉ muốn ở nhà; nói chuyện thoải mái với người quen nhưng chậm với người lạ; thích buổi tụ tập nhỏ hơn đám đông lớn. Cảm giác đó không phải thiếu bản sắc. Nó phản ánh hai điều:
- Điểm tổng là trung bình của nhiều khía cạnh. Hướng ngoại gồm ấm áp, thích hội họp, quyết đoán, năng động, tìm kích thích, cảm xúc tích cực. Một người có thể cao ở quyết đoán, thấp ở thích hội họp, và cộng lại ra điểm giữa. Hai người cùng điểm giữa có thể có cấu hình rất khác nhau.
- Hành vi thay đổi theo tình huống. Ở giữa thang có nghĩa là hoàn cảnh có tiếng nói lớn hơn trong việc mình hành xử thế nào lúc đó.
Nghiên cứu của Fleeson: ai cũng dao động
Năm 2001, nhà tâm lý học William Fleeson công bố một loạt nghiên cứu dùng phương pháp lấy mẫu trải nghiệm: người tham gia nhiều lần trong ngày ghi lại mình vừa cư xử thế nào, trong nhiều ngày liên tiếp. Kết quả cho thấy:
- Mỗi người dao động rất rộng. Cùng một người có lúc cư xử rất hướng ngoại, có lúc rất hướng nội, trong cùng một tuần.
- Độ dao động bên trong một người lớn ngang hoặc lớn hơn khác biệt giữa người này với người kia.
- Nhưng trung bình của mỗi người lại khá ổn định từ tuần này sang tuần khác.
Fleeson gọi đây là cách nhìn nét tính cách như một phân bố mật độ của các trạng thái. Nói nôm na: nét tính cách không phải một điểm cố định, mà là một vùng mình hay đứng nhất. Người "hướng nội" thỉnh thoảng vẫn có buổi tối nói không dừng; người "hướng ngoại" vẫn có ngày muốn tắt điện thoại. Hướng trung chỉ là trường hợp vùng đó nằm ở chính giữa.
Nghiên cứu về người bán hàng của Adam Grant
Chữ ambivert nổi lên trong sách báo phổ thông phần lớn nhờ một nghiên cứu của Adam Grant, nhà tâm lý học tổ chức ở Đại học Pennsylvania, công bố năm 2013 trên tạp chí Psychological Science. Grant đo điểm hướng ngoại của nhân viên bán hàng qua điện thoại ở một công ty, rồi theo dõi doanh số trong vài tháng.
Ý tưởng phổ biến lúc đó là người bán hàng giỏi phải thật hướng ngoại. Kết quả của Grant cho thấy quan hệ có hình chữ U ngược: những người có điểm ở vùng giữa đạt doanh số cao nhất, trên cả nhóm hướng ngoại cao lẫn nhóm hướng nội. Cách giải thích ông đưa ra: người ở giữa vừa đủ chủ động để bắt chuyện và thuyết phục, vừa đủ kiên nhẫn để lắng nghe và không làm khách thấy bị ép.
Nên đọc kết quả này đúng mức:
- Đây là một nghiên cứu ở một công ty, một loại công việc. Nó gợi ý, chưa đủ để kết luận "hướng trung bán hàng giỏi nhất" ở mọi nơi.
- Kết quả nói về hành vi cân bằng giữa nói và nghe, thứ ai cũng có thể luyện, hơn là về một loại người.
- Chính bài của Grant nhắc lại rằng các phân tích tổng hợp trước đó chỉ thấy quan hệ khá yếu giữa hướng ngoại và hiệu quả bán hàng. Nghĩa là "người bán hàng giỏi phải hướng ngoại" vốn đã không có nhiều căn cứ.
Lý thuyết "nét tự do" của Brian Little
Nhà tâm lý học người Canada Brian Little đưa ra một ý giúp hiểu thêm vùng giữa. Ông cho rằng con người có thể hành xử trái với nét tính cách của mình trong một thời gian, khi việc đó phục vụ một mục tiêu mình thật sự quan tâm. Một giảng viên có điểm hướng ngoại thấp vẫn có thể đứng lớp sôi nổi suốt ba tiếng, vì yêu sinh viên và môn học. Ông gọi đó là "nét tự do".
Điều kiện kèm theo, theo Little, là phải có "chỗ phục hồi": khoảng thời gian, không gian để trở về nhịp tự nhiên của mình. Với người ở giữa thang, khả năng chuyển qua lại này thường dễ hơn, vì khoảng cách giữa hành vi cần có và nhịp tự nhiên không quá xa.
So sánh ba vùng trên thang
| Vùng điểm thấp | Vùng giữa | Vùng điểm cao | |
|---|---|---|---|
| Mức kích thích ưa thích, trung bình | Thấp, nhịp đều | Thay đổi theo ngày, theo việc | Cao, nhiều hoạt động |
| Ảnh hưởng của hoàn cảnh lên hành vi | Có, nhưng hay kéo về nhịp yên | Rất lớn | Có, nhưng hay kéo về nhịp sôi động |
| Dễ gặp ở đâu trong dân số | Ít hơn | Đông nhất | Ít hơn |
| Mặt cần để ý | Ý kiến dễ bị bỏ qua ở chỗ đông | Đôi khi thấy mình "không rõ là ai" | Dễ lấn lời, dễ chọn mạo hiểm |
Còn "omnivert" trên mạng thì sao
Gần đây trên mạng xã hội xuất hiện thêm chữ omnivert, được giải thích là người có lúc cực hướng ngoại, lúc cực hướng nội, khác với ambivert "lúc nào cũng vừa vừa". Hiện chưa có bộ đo khoa học hay nghiên cứu nào xác lập khái niệm này như một nhóm riêng. Những gì nó mô tả có thể hiểu bằng các khái niệm đã có: dao động lớn theo tình huống (Fleeson), các khía cạnh khác nhau của hướng ngoại kéo theo hai hướng, hoặc ảnh hưởng của tâm trạng và độ mệt. Nếu thấy mình dao động mạnh, điều đó không cần một cái tên mới để hợp lý.
Biết mình ở giữa thì làm gì với điều đó
- Đọc tình huống thay vì đọc nhãn. Câu hỏi hữu ích hơn "mình là kiểu gì" là "tình huống này cần gì, và mình đang còn bao nhiêu sức".
- Nhìn các khía cạnh. Xem mình cao ở phần nào: quyết đoán, ấm áp, năng động hay thích náo nhiệt. Đó là thứ giúp chọn vai trò trong nhóm hơn là điểm tổng.
- Để ý nhịp tuần. Nhiều người ở giữa thang làm tốt khi xen kẽ: vài ngày gặp gỡ dày, vài ngày làm một mình. Ghi lại một hai tuần sẽ thấy nhịp của mình.
- Đừng dùng chữ hướng trung như một ô mới. Mục đích của khái niệm này là gỡ ô, không phải thêm ô.
Câu hỏi thường gặp
Hướng trung là gì?
Hướng trung (ambivert) là cách gọi người có điểm hướng ngoại ở vùng giữa thang đo. Họ không nghiêng hẳn về thích đông hay thích một mình, và hành vi thay đổi nhiều theo hoàn cảnh. Đây là vùng giữa của một thang liên tục, không phải một loại người riêng.
Có phải đa số mọi người là hướng trung không?
Nếu hiểu hướng trung là nằm gần giữa thang, thì đúng, vì điểm hướng ngoại trong dân số phân bố dạng quả chuông, dày ở giữa. Còn tỷ lệ chính xác bao nhiêu phần trăm thì tùy cách đặt ranh giới, nên các con số lan truyền trên mạng thường không có căn cứ chắc.
Hướng trung khác hướng nội và hướng ngoại thế nào?
Khác ở vị trí trên thang chứ không khác về bản chất. Người ở vùng giữa, trung bình, có mức kích thích ưa thích thay đổi theo ngày và chịu ảnh hưởng hoàn cảnh nhiều hơn. Người ở hai đầu có xu hướng kéo về một nhịp rõ hơn.
Làm sao biết mình là hướng trung?
Làm một bộ đo Big Five có nguồn gốc rõ và xem điểm hướng ngoại so với trung bình. Nếu điểm ở khoảng giữa, và tự quan sát thấy mình đổi nhịp nhiều theo tình huống, thì chữ hướng trung mô tả khá sát. Không cần một bài test riêng cho "ambivert".
Omnivert có phải là một khái niệm khoa học không?
Chưa. Omnivert là chữ lan truyền trên mạng, chưa có bộ đo hay nghiên cứu khoa học nào xác lập nó như một nhóm riêng. Hiện tượng nó mô tả có thể giải thích bằng sự dao động theo tình huống và cấu hình khác nhau của các khía cạnh hướng ngoại.
