Trong tâm lý học, hướng ngoại (extraversion) là một chiều tính cách đo mức độ một người hướng về thế giới bên ngoài: thích giao tiếp, nói nhiều, năng động, dễ hào hứng và tìm đến kích thích. Hướng nội (introversion) là đầu bên kia của cùng chiều đó, chứ không phải một "loại người" riêng. Ai cũng có một điểm nằm đâu đó trên thang, và phần lớn mọi người nằm gần giữa.
Nói gọn: hướng nội không có nghĩa là nhút nhát, lạnh lùng hay ghét người. Hướng ngoại cũng không có nghĩa là nông cạn hay ồn ào. Hai chữ này mô tả xu hướng về nhịp sống, về lượng kích thích dễ chịu và về nguồn vui, không phải giá trị con người.
Định nghĩa trong tâm lý học hiện đại
Ngày nay, khi các nhà nghiên cứu nói "hướng ngoại", họ thường dùng nghĩa trong mô hình năm nhân tố (Big Five), mô hình được dùng nhiều nhất trong tâm lý học nhân cách. Ở đó, hướng ngoại là một trong năm chiều lớn, bên cạnh cởi mở với trải nghiệm, tận tâm, dễ chịu và bất ổn cảm xúc.
Trong bộ đo NEO-PI-R của Paul Costa và Robert McCrae (1992), hướng ngoại được chia thành sáu khía cạnh nhỏ:
- Ấm áp: dễ thân thiện, dễ tỏ tình cảm với người khác.
- Thích hội họp: thích có người xung quanh, thích chỗ đông.
- Quyết đoán: dễ lên tiếng, dễ cầm trịch.
- Năng động: nhịp sống nhanh, nhiều việc, nhiều hoạt động.
- Tìm kích thích: thích náo nhiệt, mới lạ, mạnh.
- Cảm xúc tích cực: hay thấy vui, hào hứng, phấn khởi.
Điều đáng chú ý là danh sách này rộng hơn chữ "thích đông người" rất nhiều. Một người có thể quyết đoán và năng động nhưng không mấy thích tiệc tùng. Một người khác có thể ấm áp với bạn thân nhưng mệt khi phải ở chỗ ồn quá lâu. Điểm tổng chỉ là trung bình của nhiều thứ cộng lại. Chi tiết về cách đo từng khía cạnh thuộc về danh mục Big Five; ở đây chỉ cần nhớ: hướng ngoại là một chùm nét đi cùng nhau, không phải một nét đơn.
Hướng nội được định nghĩa thế nào
Trong khoa học, hướng nội phần lớn được định nghĩa bằng chỗ thiếu: điểm thấp ở các khía cạnh trên. Người có điểm hướng ngoại thấp, trung bình, ít tìm đến chỗ đông, ít tìm kích thích mạnh, ít chủ động cầm trịch, nhịp sống chậm hơn và cảm xúc tích cực ít bùng lên hơn.
Cách định nghĩa này có một hạn chế mà chính giới nghiên cứu thừa nhận: nó không nói người hướng nội có gì, chỉ nói họ ít gì. Vì vậy nhiều cách hiểu đời thường đã bổ sung thêm: thích suy nghĩ trước khi nói, thích nói chuyện sâu với ít người, cần thời gian riêng. Những mô tả này đúng với nhiều người, nhưng một số thật ra thuộc chiều khác. Thích suy ngẫm, thích ý tưởng gần với chiều cởi mở với trải nghiệm hơn. Hay lo khi gặp người lạ thì gần với chiều bất ổn cảm xúc hơn.
Đây là lý do một bài test trên mạng có thể nói bạn "hướng nội" trong khi bộ đo khoa học cho điểm trung bình: hai bên không đo cùng một thứ.
Định nghĩa đời thường và định nghĩa khoa học khác nhau ở đâu
| Cách nói phổ biến | Khoa học nói gì |
|---|---|
| Hướng nội là người nạp năng lượng khi ở một mình | Mô tả này rất phổ biến, khớp trải nghiệm của nhiều người, nhưng không phải định nghĩa chính thức trong các bộ đo. Mệt sau giao tiếp gặp ở cả người hướng ngoại. |
| Hướng nội là nhút nhát | Nhút nhát là sợ bị đánh giá. Đó là chuyện khác, liên quan nhiều tới bất ổn cảm xúc. Có người hướng nội không nhút nhát, có người hướng ngoại lại nhút nhát. |
| Có hai loại người: hướng nội và hướng ngoại | Điểm số phân bố liên tục, phần lớn dồn ở giữa. Chia đôi là cắt một thang liên tục thành hai nửa. |
| Hướng ngoại là giỏi giao tiếp | Hướng ngoại là thích và hay giao tiếp. Kỹ năng giao tiếp tốt hay không là chuyện học được, không nằm sẵn trong nét tính cách. |
| Đã hướng nội thì cả đời như vậy | Nét này khá ổn định khi trưởng thành nhưng vẫn dịch chuyển chút ít theo tuổi, và hành vi hằng ngày dao động rất nhiều theo hoàn cảnh. |
Lõi của hướng ngoại: nhạy với phần thưởng
Nếu hướng ngoại gồm nhiều khía cạnh như vậy, cái gì buộc chúng lại với nhau? Từ thập niên 1990, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng lõi chung là độ nhạy với phần thưởng: người điểm cao dễ bị kích thích bởi những thứ có thể mang lại niềm vui, như lời khen, sự chú ý, cơ hội mới, cuộc vui. Richard Lucas, Ed Diener và cộng sự (2000) phân tích dữ liệu từ nhiều quốc gia và thấy nét chung nhất của hướng ngoại qua các nền văn hoá là xu hướng đáp ứng với phần thưởng và cảm xúc tích cực, hơn là bản thân chuyện thích đông người.
Theo cách nhìn này, người hướng ngoại thích đám đông không phải vì đám đông có gì thần kỳ, mà vì giao tiếp là một nguồn phần thưởng rất lớn với con người. Còn người điểm thấp không "ghét" niềm vui. Họ chỉ ít bị lôi kéo hơn bởi những phần thưởng ồn ào, bất ngờ, và thường hài lòng với nhịp đều hơn.
Có một giả thuyết khác lâu đời hơn, của Hans Eysenck, giải thích bằng mức kích hoạt của não. Giả thuyết đó được bàn riêng trong bài về thuyết kích hoạt trong danh mục này.
Đo hướng nội, hướng ngoại bằng cách nào
Các bộ đo khoa học không hỏi thẳng "bạn hướng nội hay hướng ngoại". Chúng hỏi về hành vi và cảm nhận cụ thể, rồi cộng điểm. Ví dụ, một câu điển hình có dạng "là trung tâm của các cuộc vui" hoặc "không nói nhiều", ở ngôi thứ nhất, người làm chọn mức đồng ý từ 1 tới 5. Khi đó, kết quả là một con số, có thể so với điểm trung bình của dân số.
Các bộ đo thường gặp trong nghiên cứu:
- NEO-PI-R và các bản sau của Costa và McCrae: có bản quyền, dùng nhiều trong nghiên cứu và lâm sàng.
- Kho câu hỏi IPIP do Lewis Goldberg khởi xướng (1999): miễn phí, được dùng rộng rãi.
- Bộ hỏi Eysenck (EPI, EPQ): gắn với lý thuyết của Eysenck, nay ít dùng hơn trong nghiên cứu Big Five.
Còn MBTI chia hướng nội và hướng ngoại thành hai chữ I và E. Cách chia này dễ nhớ nhưng mất đi thông tin: người đứng sát vạch giữa và người ở tận cùng một đầu bị xếp chung một nhóm. Chuyện này được bàn trong danh mục MBTI và các hệ phân loại.
Kết quả nên đọc thế nào
Một con số "hướng ngoại 40/100" không nói bạn là ai. Nó nói: so với nhóm người đã làm bộ đo đó, bạn có xu hướng ít tìm đến chỗ đông và kích thích mạnh hơn một chút so với trung bình. Hôm nay bạn mệt hay vừa trải qua tuần áp lực cũng có thể làm điểm lệch đi. Kết quả nên được xem như một gợi ý để tự quan sát, không phải lời phán.
Nhìn trong đời sống hằng ngày
Vì là xu hướng, nét này lộ ra rõ nhất khi nhìn nhiều ngày gộp lại, không phải qua một buổi. Một số khác biệt trung bình hay được ghi nhận:
- Người điểm hướng ngoại cao, trung bình, dành nhiều thời gian giao tiếp hơn, nói nhiều hơn trong nhóm, và thường chủ động bắt chuyện trước.
- Họ hay chọn môi trường nhiều kích thích: nhạc to hơn, chỗ đông hơn, lịch kín hơn.
- Người điểm thấp, trung bình, thích nhóm nhỏ, thích báo trước, và chịu được những khoảng lặng dài mà không thấy khó chịu.
- Khi làm việc cần tập trung, người điểm thấp thường dễ bị tiếng ồn làm phân tán hơn.
Nhưng những khác biệt này chồng lấn rất nhiều. Trong một buổi họp lớp, rất có thể người "hướng nội" trong nhóm lại là người nói nhiều nhất, vì đó là bạn cũ và chủ đề họ quan tâm. Nhà tâm lý học William Fleeson cho thấy mỗi người dao động rất rộng giữa lúc hướng ngoại và lúc hướng nội trong cùng một tuần; khác biệt giữa người với người nằm ở chỗ trung bình của sự dao động đó.
Hướng nội hay hướng ngoại tốt hơn
Không bên nào tốt hơn. Nghiên cứu ghi nhận cả mặt lợi lẫn mặt hại ở hai phía:
- Điểm hướng ngoại cao thường đi cùng mức cảm xúc tích cực cao hơn và dễ được chú ý trong nhóm. Nhưng nó cũng gắn với việc thích mạo hiểm hơn, đôi khi bốc đồng hơn.
- Điểm hướng ngoại thấp thường đi cùng khả năng chịu đựng công việc một mình kéo dài, ít bị tiếng ồn xã hội kéo đi. Nhưng trong môi trường chuộng người nói nhiều, những đóng góp của người ít nói dễ bị bỏ qua.
Cái quyết định nhiều hơn là sự phù hợp giữa người và hoàn cảnh: một nhịp sống, một chỗ làm, một cách học hợp với xu hướng của mình.
Dùng hai chữ này cho có ích
Hiểu đúng định nghĩa giúp dùng hai chữ này như một công cụ thay vì một cái nhãn. Vài gợi ý:
- Tả nhu cầu, đừng tả con người. "Tối nay mình cần ở nhà yên tĩnh" rõ ràng và dễ được tôn trọng hơn "mình hướng nội nên không đi".
- Tách các khía cạnh ra. Có thể mình rất quyết đoán nhưng không thích chỗ đông. Nhận ra như vậy giúp chọn việc, chọn nhịp hợp hơn.
- Đừng lấy nhãn để đoán người khác. Người ít nói trong cuộc họp có thể đang mệt, đang không quen chủ đề, hoặc đơn giản là chưa tới lượt.
- Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc chương về tính cách trong một giáo trình nhập môn tâm lý học (như Psychology của David Myers), hoặc mục từ "extraversion and introversion" trên Britannica.
Câu hỏi thường gặp
Hướng nội là gì?
Hướng nội là đầu thấp của chiều hướng ngoại trong tâm lý học nhân cách. Trung bình, người điểm thấp ít tìm đến chỗ đông, ít tìm kích thích mạnh và thích nhịp đều hơn. Đây là xu hướng trên một thang đo, không phải một loại người.
Hướng ngoại là gì?
Hướng ngoại là chiều tính cách gồm ấm áp, thích hội họp, quyết đoán, năng động, tìm kích thích và cảm xúc tích cực. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng lõi chung của nó là độ nhạy với phần thưởng. Ai cũng có một điểm hướng ngoại, cao hay thấp khác nhau.
Hướng nội có phải là nhút nhát không?
Không. Nhút nhát là sợ bị người khác đánh giá, còn hướng nội là ít tìm đến kích thích xã hội. Hai thứ có thể đi cùng nhau nhưng không phải một. Có người hướng nội tự tin, và có người hướng ngoại nhút nhát.
Làm sao biết mình hướng nội hay hướng ngoại?
Cách đáng tin hơn là làm một bộ đo Big Five có nguồn gốc rõ, như các bản dựa trên kho IPIP, và đọc kết quả như một con số trên thang. Bên cạnh đó, tự quan sát trong vài tuần: mình hay chọn nhịp nào khi được tự do chọn, sau buổi đông người thì thấy thế nào.
Hướng nội và hướng ngoại có thay đổi được không?
Nét này khá ổn định ở người trưởng thành nhưng không đứng yên: nghiên cứu theo dõi dài hạn thấy một số khía cạnh dịch chuyển nhẹ theo tuổi. Hành vi thì thay đổi rất linh hoạt theo hoàn cảnh, nên ai cũng có lúc hướng ngoại, lúc hướng nội.
