Các tính cách (tiếng Hy Lạp: Ēthikoi charaktēres) là cuốn sách mỏng của Theophrastus, học trò và người kế nghiệp Aristotle, viết ở Athens vào khoảng cuối thế kỷ 4 trước Công nguyên. Bản còn lại gồm 30 bức chân dung ngắn về những kiểu người khó chịu ngoài đời: kẻ nịnh, kẻ ba hoa, kẻ keo kiệt, kẻ mê tín… Mỗi chân dung mở bằng một định nghĩa rồi kể một loạt hành vi cụ thể. Đây là một trong những văn bản cổ nhất còn lại mô tả tính cách con người qua hành vi lặp lại.
Theophrastus là ai
Theophrastus sinh ở Eresos trên đảo Lesbos, khoảng năm 371 trước Công nguyên, mất khoảng năm 287. Theo truyền lại, tên thật của ông là Tyrtamus; cái tên Theophrastus, đại ý "người nói năng như thần", là biệt danh Aristotle đặt cho. Chuyện này được các tác giả cổ đại kể lại nên coi là giai thoại hơn là sử liệu chắc chắn.
Điều chắc chắn hơn: ông theo học Aristotle, và khi Aristotle rời Athens năm 323 trước Công nguyên, Theophrastus đứng đầu trường Lyceum suốt khoảng 35 năm. Ông viết rất nhiều, nhưng phần lớn đã mất. Hai bộ còn lại được biết nhiều nhất là các khảo cứu về thực vật — nhờ đó ông thường được gọi là "cha đẻ của thực vật học" — và cuốn Các tính cách nhỏ bé.
Đặt hai thứ cạnh nhau sẽ thấy một điểm chung: cả hai đều là quan sát và phân loại. Theophrastus nhìn cây cỏ thế nào thì nhìn người đi chợ thế ấy — ghi lại hình dạng, thói quen, chỗ khác nhau.
Cuốn sách được viết ra sao
Mỗi chân dung có cấu trúc gần như giống nhau. Câu đầu định nghĩa nét tính cách, chẳng hạn sự ba hoa là nói nhiều và nói không chọn lọc. Sau đó là phần chính: "người ba hoa là người…" rồi một chuỗi hành vi. Hắn ngồi cạnh người lạ và bắt đầu kể về vợ mình, rồi kể giấc mơ đêm qua, rồi kể từng món đã ăn bữa tối. Không có lời phán, không có lời khuyên; người đọc tự cười khi nhận ra một ai đó quen.
Nét đặc sắc là những chi tiết nhỏ của đời sống Athens: chợ cá, nhà tắm công cộng, hội đồng công dân, buổi tế lễ, nhà hát. Nhờ vậy cuốn sách còn là nguồn quý cho người nghiên cứu sinh hoạt thường ngày của Hy Lạp cổ.
Giới nghiên cứu vẫn bàn cãi về mục đích của nó. Có ý kiến cho rằng đây là tài liệu phụ cho các bài giảng về đạo đức hay về tu từ học — người học hùng biện cần biết khắc hoạ nhân vật. Có ý kiến gắn nó với hài kịch: Menander, nhà soạn hài kịch nổi tiếng nhất thời đó, theo truyền thống là học trò của Theophrastus. Lời tựa ở đầu một số bản chép, trong đó tác giả tự nhận đã 99 tuổi, được nhiều học giả coi là thêm vào về sau.
Những chân dung tiêu biểu
Bảng dưới đây chọn vài chân dung để thấy cách Theophrastus làm việc. Tên tiếng Việt là cách dịch gần nghĩa; các bản dịch khác nhau có thể đặt tên khác.
| Tên Hy Lạp | Dịch gần nghĩa | Kiểu hành vi được tả |
|---|---|---|
| Eirōneia | Kẻ giả vờ, nói nước đôi | Khen người trước mặt, chê sau lưng; không bao giờ nói thật ý mình |
| Kolakeia | Kẻ nịnh | Cười to trước câu đùa nhạt của người mình cần lấy lòng |
| Adoleschia | Kẻ ba hoa | Kể chuyện nhà với người lạ, không để ai chen vào |
| Agroikia | Kẻ quê mùa, thô lỗ | Không để ý phép lịch sự, nói to chuyện riêng nơi đông người |
| Mikrologia | Kẻ bủn xỉn | Tính toán từng đồng nhỏ, đi tìm cả đồng xu đánh rơi |
| Deisidaimonia | Kẻ mê tín | Thấy điềm gở ở mọi thứ, lo làm lễ giải trừ liên tục |
| Alazoneia | Kẻ khoác lác | Kể về tài sản, quan hệ không có thật |
| Opsimathia | Kẻ học muộn | Lớn tuổi mới học, cố tỏ ra thành thạo để rồi lố bịch |
Có hai điểm cần để ý. Một là gần như mọi chân dung đều là nét xấu hoặc buồn cười — sách không tả người tốt. Hai là có những "tính cách" thực ra gắn với vai trò xã hội Athens, như kẻ theo phe quả đầu (thiểu số cai trị), nên không chuyển nguyên sang thời nay được.
Theophrastus nhìn tính cách thế nào
Đọc kỹ, cuốn sách có một quan niệm ngầm về tính cách rất gần tâm lý học hiện đại:
- Tính cách hiện ra qua hành vi lặp lại. Một lần khoe khoang chưa làm nên kẻ khoác lác; phải là một chuỗi hành vi cùng hướng qua nhiều hoàn cảnh.
- Mỗi nét là một xu hướng, không phải toàn bộ con người. Kẻ bủn xỉn có thể cũng là người cha, người lính, người hàng xóm — sách chỉ soi một mặt.
- Nét tính cách có tên trong ngôn ngữ thường ngày. Theophrastus dùng chữ người Athens đang dùng, không đặt thuật ngữ mới.
Điểm thứ ba đáng chú ý vì hơn hai nghìn năm sau, Gordon Allport và Henry Odbert lọc từ điển tiếng Anh tìm từ mô tả người, dựa trên đúng giả định đó: những khác biệt quan trọng giữa người với người thì ngôn ngữ đã có chữ để gọi. Allport nhắc tới Theophrastus như một người đi trước trong việc mô tả tính cách.
Điểm khác lớn nhất là Theophrastus không đo, không đếm và không hỏi vì sao. Ông không bàn kẻ bủn xỉn do bẩm sinh hay do cảnh nghèo. Đó là văn quan sát, không phải lý thuyết.
Một thể loại văn học kéo dài nhiều thế kỷ
Từ cuốn sách nhỏ ấy sinh ra cả một thể loại: "character writing", viết chân dung tính cách.
- 1592: học giả Isaac Casaubon in bản Hy Lạp kèm bản dịch Latin và chú giải, giúp sách lan rộng ở châu Âu.
- Đầu thế kỷ 17 ở Anh: Joseph Hall in Characters of Vertues and Vices (1608), có thêm cả chân dung người tốt; tiếp theo là các tập chân dung mang tên Thomas Overbury và John Earle.
- 1688 ở Pháp: Jean de La Bruyère in Les Caractères, mở đầu bằng bản dịch Theophrastus rồi tới những chân dung người Paris thời Louis XIV. Đây là bản kế thừa nổi tiếng nhất.
- Thế kỷ 19: George Eliot viết Impressions of Theophrastus Such (1879), mượn tên ông làm khung cho một tập tiểu luận.
Những người viết tiểu thuyết về sau, khi dựng nhân vật bằng một chuỗi chi tiết hành vi thay vì lời tả trực tiếp, cũng đang làm điều Theophrastus đã làm.
Góc nhìn hôm nay: đọc Theophrastus thế nào
Đọc Các tính cách bây giờ vẫn buồn cười, vì kẻ ba hoa và kẻ khoác lác vẫn ngồi đâu đó trong quán cà phê. Nhưng nên đọc với hai lưu ý.
Thứ nhất, đây là tranh biếm hoạ. Theophrastus phóng đại để người đọc nhận ra một nét. Ngoài đời, ít ai thuần một nét như vậy; tâm lý học hiện đại mô tả tính cách bằng nhiều chiều cùng lúc, mỗi người có điểm khác nhau trên từng chiều.
Thứ hai, cuốn sách nhắc một bài học về cách nhận xét người khác: tả hành vi cụ thể thì dễ kiểm chứng và dễ nghe hơn gắn một cái nhãn. "Anh ấy hay kể chuyện riêng với người mới gặp" khác hẳn "anh ấy là kẻ ba hoa". Theophrastus làm cả hai — vừa đặt tên, vừa tả — và chính phần tả mới làm sách sống được.
Muốn đọc, có thể tìm bản dịch tiếng Anh trong bộ Loeb Classical Library (in song ngữ Hy Lạp – Anh), hoặc bản dịch tiếng Pháp đi kèm Les Caractères của La Bruyère. Sách ngắn, mỗi chân dung chỉ đọc một hai phút.
Câu hỏi thường gặp
Theophrastus là ai?
Theophrastus (khoảng 371–287 trước Công nguyên) là triết gia Hy Lạp, học trò của Aristotle và người đứng đầu trường Lyceum sau thầy. Ông nổi tiếng với các khảo cứu về thực vật và cuốn sách nhỏ Các tính cách.
Cuốn Các tính cách có bao nhiêu chân dung?
Bản hiện nay gồm 30 chân dung ngắn, phần lớn tả những thói xấu hoặc buồn cười như nịnh bợ, ba hoa, bủn xỉn, mê tín, khoác lác. Lời tựa ở đầu một số bản chép được nhiều học giả coi là thêm vào sau này.
Theophrastus có phải nhà tâm lý học không?
Không theo nghĩa hiện đại. Ông không đo đạc hay giải thích nguyên nhân, chỉ quan sát và mô tả. Nhưng cách ông tả tính cách qua hành vi lặp lại và dùng từ ngữ đời thường được coi là tiền thân của việc mô tả nét tính cách trong tâm lý học.
Các tính cách của Theophrastus khác Les Caractères của La Bruyère thế nào?
La Bruyère in Les Caractères năm 1688, mở đầu bằng bản dịch Theophrastus rồi viết chân dung người Paris cùng thời. Sách của La Bruyère dài hơn, nhiều suy ngẫm đạo đức và châm biếm xã hội hơn, còn Theophrastus gọn và chỉ tả hành vi.
Có nên dùng các kiểu người của Theophrastus để nhận xét người quen?
Không nên coi chúng như nhãn. Đó là tranh biếm hoạ, cố tình phóng đại một nét. Khi nhận xét người thật, tả hành vi cụ thể trong hoàn cảnh cụ thể thường công bằng và hữu ích hơn.
