Các kiểu tâm lý (Psychologische Typen) là cuốn sách Carl Gustav Jung xuất bản ở Zürich năm 1921, đưa ra hai thái độ hướng nội – hướng ngoại và bốn chức năng tư duy, cảm nhận, cảm giác, trực giác. Phần lớn cuốn sách thực ra là khảo cứu lịch sử tư tưởng, từ thần học cổ đại tới William James; phần mô tả các kiểu chỉ chiếm vài chương cuối. Đây là gốc của hai chữ hướng nội – hướng ngoại trong tâm lý học và là nguồn cảm hứng trực tiếp cho MBTI.
Cuốn sách ra đời trong hoàn cảnh nào
Carl Jung (1875–1961) là bác sĩ tâm thần người Thuỵ Sĩ. Khoảng năm 1913, quan hệ của ông với Sigmund Freud đổ vỡ. Những năm sau đó là giai đoạn Jung tự mô tả là "đối mặt với vô thức": ông giảm bớt hoạt động học thuật, ghi chép giấc mơ, hình ảnh tưởng tượng, vẽ tranh. Những ghi chép này về sau thành Sách Đỏ, mãi tới năm 2009 mới được in.
Các kiểu tâm lý là công trình học thuật lớn đầu tiên Jung in sau giai đoạn ấy. Trong lời tựa, ông cho biết cuốn sách là kết quả của gần hai mươi năm làm việc trong tâm lý học thực hành. Một động lực rõ ràng là câu hỏi vì sao Freud và Alfred Adler — cùng quan sát bệnh nhân — lại dựng nên hai lý thuyết trái ngược. Jung đi tìm lời đáp ở chỗ khác biệt về "kiểu" của chính người quan sát.
Ý tưởng hướng nội – hướng ngoại không xuất hiện lần đầu năm 1921. Jung đã trình bày nó trong một bài nói tại hội nghị phân tâm học ở Munich năm 1913. Nhưng phải tới cuốn sách này, ông mới ghép thêm bốn chức năng và dựng thành một hệ thống.
Bố cục: một cuốn sách lịch sử nhiều hơn một cuốn sách phân loại
Người mở sách lần đầu, nhất là người biết tới Jung qua MBTI, thường bất ngờ. Phần lớn các chương là Jung lần theo "vấn đề kiểu người" trong lịch sử văn hoá phương Tây:
| Phần | Nội dung chính |
|---|---|
| Tư tưởng cổ đại và trung đại | So sánh hai nhà thần học Tertullian và Origen; tranh luận duy danh – duy thực thời trung đại |
| Schiller | Những suy nghĩ của nhà thơ Đức về giáo dục thẩm mỹ và hai kiểu thi sĩ |
| Nietzsche | Cặp đối lập Apollo – Dionysos trong Sự ra đời của bi kịch |
| Thi ca | Hình tượng Prometheus và Epimetheus ở nhà thơ Carl Spitteler |
| Bệnh học tâm thần, mỹ học, triết học | Các cặp đối lập ở các tác giả khác, trong đó có hai kiểu "cứng rắn" và "mềm mỏng" của William James |
| Mô tả chung các kiểu | Hai thái độ kết hợp với bốn chức năng thành tám kiểu |
| Định nghĩa | Một chương dài định nghĩa các thuật ngữ Jung dùng |
Cách làm này cho thấy Jung coi kiểu tâm lý như một cặp đối lập lặp đi lặp lại trong lịch sử tư tưởng, chứ không phải phát hiện từ đo đạc. Ông dựa vào quan sát lâm sàng, đọc văn bản và suy luận — không có bảng hỏi, không có thống kê.
Hệ thống trong vài dòng
Phần lý thuyết có thể tóm như sau (danh mục Hướng nội – hướng ngoại của wiki có bài riêng giải thích kỹ hai thái độ):
- Hai thái độ: năng lượng tâm lý hướng chủ yếu ra đối tượng bên ngoài (hướng ngoại — Jung viết extravert, về sau phổ biến cách viết extrovert) hoặc quay về chủ thể (hướng nội).
- Bốn chức năng: hai chức năng "lý tính" để phán đoán là tư duy và cảm nhận (đánh giá theo giá trị); hai chức năng "phi lý tính" để tiếp nhận là cảm giác (qua giác quan) và trực giác (qua khả năng, linh cảm).
- Chức năng trội và chức năng kém: mỗi người có một chức năng phát triển mạnh nhất, còn chức năng đối lập thì kém phát triển, nằm nhiều trong vô thức.
- Bù trừ: thái độ ý thức một phía được vô thức bù bằng phía ngược lại.
Ghép hai thái độ với bốn chức năng trội cho ra tám kiểu, như "hướng ngoại tư duy", "hướng nội trực giác". Jung không chia 16 nhóm — con số 16 là sản phẩm của MBTI về sau.
Jung nói gì về việc dán nhãn
Một điểm hay bị quên: Jung nhiều lần cảnh báo rằng các kiểu không nhằm để dán nhãn con người. Trong các lời tựa viết cho những lần in sau, ông cho rằng điều cốt lõi của cuốn sách không phải là xếp người vào ô, mà là đưa ra một bộ công cụ phê phán để sắp xếp dữ liệu quan sát và để hiểu vì sao người ta nhìn cùng một sự việc theo cách khác nhau. Ông cũng nhấn mạnh hiếm có ai thuần một kiểu.
Lời cảnh báo này đáng nhắc vì về sau, khi hệ thống của ông thành trắc nghiệm đại chúng, việc gắn mình và người khác vào một ô lại thành cách dùng phổ biến nhất.
Đường đi của cuốn sách sau năm 1921
- 1923: bản dịch tiếng Anh đầu tiên của H. Godwin Baynes, với tựa Psychological Types, đưa cuốn sách tới người đọc Anh – Mỹ.
- Thập niên 1920–1940: Katharine Cook Briggs, người đã tự xây một hệ thống phân loại tính cách, đọc bản dịch và chuyển sang theo Jung. Con gái bà, Isabel Briggs Myers, từ thập niên 1940 phát triển bảng hỏi mà về sau gọi là MBTI, thêm cặp Phán đoán – Tri giác để chỉ ra chức năng trội. Câu chuyện chi tiết có trong danh mục MBTI của wiki.
- Thập niên 1940–1970: Hans Eysenck giữ lại hướng nội – hướng ngoại nhưng bỏ cách chia kiểu, coi đó là một thang đo liên tục và tìm nền sinh học cho nó.
- 1971: bản dịch được hiệu đính bởi R. F. C. Hull in thành tập 6 trong bộ Toàn tập của Jung — bản thường được trích dẫn hiện nay.
Giới nghiên cứu đánh giá thế nào
Có thể tách di sản của cuốn sách thành hai phần.
Phần đứng vững
Hướng nội – hướng ngoại là một trong những khác biệt cá nhân được xác nhận lặp lại nhiều nhất trong tâm lý học. Nó có mặt — dưới tên hướng ngoại — trong mô hình của Eysenck, trong 16PF, trong Big Five và HEXACO. Tuy nhiên, nghĩa hiện đại hẹp hơn và khác Jung: nhấn vào tính hoà đồng, năng động, tìm kích thích và cảm xúc tích cực, chứ không phải hướng của "năng lượng tâm lý".
Phần ít được ủng hộ
Bốn chức năng và ý tưởng chức năng trội không được xác nhận bằng dữ liệu đo lường theo cách Jung mô tả. Các nghiên cứu về MBTI cho thấy điểm số phân bố liên tục, phần lớn người nằm gần giữa, không chia thành hai đỉnh rõ như lý thuyết kiểu gợi ý. Thêm vào đó, các khái niệm như vô thức tập thể hay cổ mẫu ở các tác phẩm khác của Jung nằm ngoài tầm kiểm chứng của tâm lý học thực nghiệm.
Nói gọn: Jung đặt ra một câu hỏi rất tốt và một cặp khái niệm rất bền; phần hệ thống tám kiểu thì được đọc như triết học tâm lý hơn là khoa học đo lường.
Góc nhìn hôm nay: có nên đọc nguyên tác
Nếu đã quen hai chữ hướng nội – hướng ngoại qua các bài trắc nghiệm, đọc chương "Mô tả chung các kiểu" sẽ thấy Jung tinh tế và dè dặt hơn nhiều so với những bản tóm tắt. Phần lịch sử tư tưởng ở đầu sách khó đọc, đòi hiểu biết về thần học và văn học Đức, có thể đọc lướt.
Người muốn tìm hiểu Jung một cách dễ tiếp cận có thể bắt đầu từ Con người và biểu tượng (1964), cuốn sách Jung khởi xướng cho người đọc phổ thông cùng các cộng sự, rồi mới tới Các kiểu tâm lý. Ở Küsnacht gần Zürich, ngôi nhà Jung sống và làm việc nhiều thập niên nay là bảo tàng mở cửa cho khách tham quan.
Và khi làm một trắc nghiệm dựa trên Jung, nên nhớ chính ông đã nói: kiểu là để hiểu, không phải để nhốt.
Câu hỏi thường gặp
Cuốn Các kiểu tâm lý của Jung xuất bản năm nào?
Cuốn Psychologische Typen xuất bản bằng tiếng Đức ở Zürich năm 1921. Bản dịch tiếng Anh đầu tiên của H. Godwin Baynes ra năm 1923, và bản hiệu đính của R. F. C. Hull năm 1971 là tập 6 trong bộ toàn tập của Jung.
Jung chia người thành bao nhiêu kiểu?
Jung mô tả tám kiểu, ghép từ hai thái độ (hướng nội, hướng ngoại) với bốn chức năng trội (tư duy, cảm nhận, cảm giác, trực giác). Con số 16 nhóm là của MBTI, do Isabel Briggs Myers phát triển về sau.
Jung có phát minh ra từ hướng nội, hướng ngoại không?
Jung là người đưa hai thuật ngữ này vào tâm lý học với nghĩa chuyên môn, trình bày từ năm 1913 và đầy đủ trong sách năm 1921. Các từ gốc Latin đã có trước đó, nhưng cách dùng như hai thái độ của nhân cách bắt đầu từ ông.
MBTI có phải do Jung tạo ra không?
Không. MBTI do Katharine Cook Briggs và con gái Isabel Briggs Myers phát triển, dựa trên cách đọc của họ về lý thuyết của Jung. Jung không tham gia làm bảng hỏi này.
Lý thuyết kiểu tâm lý của Jung có được khoa học công nhận không?
Hướng nội – hướng ngoại được xác nhận nhiều lần, nhưng dưới dạng một thang đo liên tục và với nghĩa hẹp hơn Jung. Hệ thống bốn chức năng và chức năng trội thì không được dữ liệu đo lường ủng hộ rõ.
