Gordon Allport (1897–1967) là nhà tâm lý học người Mỹ ở Đại học Harvard, thường được coi là người đặt nền cho tâm lý học nét tính cách. Cuốn Personality: A Psychological Interpretation năm 1937 của ông giúp nhân cách thành một môn học riêng; công trình lọc từ điển cùng Henry Odbert năm 1936 mở đường cho Big Five; và cách ông chia nét tính cách thành nét chủ đạo, nét trung tâm, nét thứ yếu đến nay vẫn được dạy trong giáo trình nhập môn.
Một cuộc gặp Freud năm 1920
Allport sinh năm 1897 ở bang Indiana, lớn lên ở Ohio, học ở Harvard — nơi anh trai ông, Floyd Allport, về sau thành một nhà tâm lý học xã hội tên tuổi. Năm 1920, sau một năm dạy học ở Thổ Nhĩ Kỳ, chàng trai 22 tuổi ghé Vienna và xin được gặp Sigmund Freud.
Allport về sau kể lại trong tự truyện: ngồi trước Freud im lặng, ông bối rối tìm chuyện để nói, bèn kể về một cậu bé gặp trên xe điện, tỏ ra rất sợ bẩn và luôn tránh chạm vào thứ gì. Freud nhìn ông và hỏi, đại ý: cậu bé đó có phải là anh không? Allport cho rằng ông chỉ kể đúng điều mình thấy, không có động cơ ẩn nào. Ông rút ra bài học: phân tâm học có thể đào quá sâu, trong khi nhiều khi nên tin vào động cơ người ta có ý thức trước đã.
Câu chuyện này chỉ dựa vào lời kể của chính Allport, nên đọc như một giai thoại ông dùng để giải thích hướng đi của mình. Nhưng hướng đi đó là thật: Allport muốn một tâm lý học nhân cách nhìn vào con người trưởng thành, có ý thức, đang sống trong hiện tại.
Cuốn sách năm 1937 và định nghĩa nhân cách
Luận án tiến sĩ của Allport ở Harvard (1922) bàn về nét tính cách — một trong những luận án đầu tiên ở Mỹ về chủ đề này. Mười lăm năm sau, ông in Personality: A Psychological Interpretation. Trong sách, Allport rà lại khoảng năm mươi định nghĩa về nhân cách từ thần học, triết học, luật học, xã hội học, rồi đưa ra định nghĩa của mình. Đại ý: nhân cách là sự tổ chức năng động, bên trong mỗi cá nhân, của những hệ thống tâm – sinh lý quyết định cách người đó thích nghi riêng với môi trường.
Mỗi cụm từ trong định nghĩa đều có chủ đích:
- "Tổ chức": nhân cách không phải một túi nét rời rạc mà có cấu trúc.
- "Năng động": cấu trúc ấy thay đổi, lớn lên.
- "Bên trong cá nhân": nhân cách là thứ có thật trong con người, không chỉ là ấn tượng của người nhìn.
- "Tâm – sinh lý": không thuần tâm trí, cũng không thuần cơ thể.
- "Riêng": mỗi người là một tổ hợp độc nhất.
Về sau, trong Pattern and Growth in Personality (1961), ông sửa lại định nghĩa, nhấn thêm vào hành vi và suy nghĩ đặc trưng của mỗi người.
Lọc từ điển cùng Odbert năm 1936
Năm 1936, Allport và Henry Odbert rà một bộ từ điển tiếng Anh lớn và tìm được khoảng 18.000 từ có thể dùng để mô tả con người. Họ chia chúng thành bốn nhóm: từ chỉ nét tính cách ổn định (khoảng 4.500 từ), từ chỉ trạng thái tạm thời, từ mang tính đánh giá xã hội, và nhóm còn lại.
Giả định đằng sau là cái mà sau này gọi là giả thuyết từ vựng: điều gì quan trọng về con người thì sớm muộn ngôn ngữ đã có chữ để gọi. Danh sách của Allport và Odbert là nguyên liệu để Raymond Cattell rút gọn bằng thống kê, và về lâu dài dẫn tới Big Five. Bản thân Allport lại không đi theo hướng thống kê đó — một nghịch lý thú vị. Câu chuyện chi tiết từ danh sách từ tới Big Five có trong danh mục Big Five của wiki.
Ba tầng nét tính cách
Allport phân biệt các nét theo mức độ chúng chi phối đời sống một người:
| Loại nét | Allport mô tả | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|
| Nét chủ đạo (cardinal) | Một nét chi phối gần như mọi hành vi; hiếm gặp, nhiều người không có | Những nhân vật lịch sử mà tên thành tính từ chỉ một nét |
| Nét trung tâm (central) | Khoảng năm đến mười nét đủ mô tả một người, như khi viết thư giới thiệu | Chu đáo, thẳng thắn, hay lo, vui vẻ |
| Nét thứ yếu (secondary) | Thiên hướng hẹp, chỉ hiện ra trong vài hoàn cảnh | Thích một kiểu đồ ăn, khó chịu khi phải xếp hàng |
Ý "năm đến mười nét trung tâm" thường được dạy kèm một bài tập: thử tả một người bạn thân bằng vài tính từ. Phần lớn người ta dừng lại ở khoảng con số đó.
Allport cũng phân biệt nét chung — những chiều có thể so sánh giữa nhiều người, như mức độ hoà đồng — với khuynh hướng cá nhân, cách một nét kết hợp độc nhất trong một người cụ thể. Ông cho rằng nghiên cứu chỉ nhìn nét chung sẽ bỏ sót phần làm nên con người cụ thể.
Những ý tưởng khác của Allport
Tự chủ chức năng của động cơ
Allport cho rằng một hành vi lúc đầu có thể làm vì lý do này, về sau lại tự nó thành động cơ. Một người đi làm nghề vì cần tiền, nhiều năm sau vẫn làm dù không cần tiền nữa, vì đã yêu nghề. Ý này đi ngược cách giải thích mọi động cơ người lớn bằng nhu cầu thời thơ ấu.
Proprium — cảm giác về chính mình
Allport dùng chữ Latin proprium để chỉ những gì một người cảm thấy là "của mình": cảm giác về cơ thể, sự liên tục của bản thân qua thời gian, lòng tự trọng, mục tiêu sống. Ông muốn tránh chữ "ego" vì đã mang nghĩa của Freud.
Cách nghiên cứu cá biệt và cách nghiên cứu khái quát
Allport dùng cặp thuật ngữ idiographic (nghiên cứu sâu một người) và nomothetic (tìm quy luật chung cho nhiều người), mượn từ triết học Đức, và kêu gọi tâm lý học coi trọng cả cách thứ nhất. Cuốn Letters from Jenny (1965) là ví dụ: ông phân tích hàng trăm lá thư một người phụ nữ viết trong nhiều năm để tìm các nét trung tâm của bà.
Không chỉ có nhân cách
Allport còn là một trong những người đặt nền cho tâm lý học xã hội về định kiến. Cuốn The Nature of Prejudice (1954) của ông đưa ra "giả thuyết tiếp xúc": tiếp xúc giữa các nhóm có thể giảm định kiến, nếu diễn ra trong những điều kiện nhất định như vị thế ngang nhau và cùng mục tiêu. Ý tưởng này đến nay vẫn được nghiên cứu rộng rãi.
Ông làm chủ tịch Hội Tâm lý học Mỹ năm 1939 và dạy ở Harvard gần như suốt đời. Nhiều học trò của ông về sau thành những tên tuổi lớn trong tâm lý học, trong đó có Stanley Milgram, người làm thí nghiệm nổi tiếng về sự phục tùng.
Góc nhìn hôm nay: Allport còn lại gì
Tâm lý học nét tính cách hiện đại phần lớn đi theo hướng khái quát — đo nhiều người, tìm vài chiều chung — tức là hướng Allport tôn trọng nhưng không ưa nhất. Tuy vậy, những gì ông đặt ra vẫn hiện diện: định nghĩa nhân cách năm 1937 vẫn được trích, danh sách từ năm 1936 vẫn là chương mở đầu của câu chuyện Big Five, và lời nhắc của ông — mỗi người là một tổ hợp riêng, không chỉ là vài điểm số — là liều thuốc tốt khi đọc kết quả một bài trắc nghiệm.
Áp dụng thực tế: khi mô tả bản thân hay một người thân, thử dùng cách của Allport — viết ra năm đến mười nét trung tâm, kèm một hai hành vi cụ thể cho mỗi nét. Cách này giúp tránh vừa cái nhãn một chữ, vừa bảng điểm khô khan.
Muốn đọc thêm, chương về các lý thuyết nét tính cách trong một giáo trình nhân cách nhập môn thường dành vài trang cho Allport; người đọc tiếng Anh có thể tìm Pattern and Growth in Personality, cuốn tổng kết cuối đời của ông.
Câu hỏi thường gặp
Gordon Allport là ai?
Gordon Allport (1897–1967) là nhà tâm lý học người Mỹ ở Đại học Harvard, một trong những người sáng lập tâm lý học nhân cách hiện đại. Ông nổi tiếng với lý thuyết nét tính cách, cuốn sách năm 1937 và công trình về định kiến năm 1954.
Allport chia nét tính cách thế nào?
Allport chia thành nét chủ đạo (một nét chi phối gần như mọi hành vi, hiếm gặp), nét trung tâm (khoảng năm đến mười nét mô tả một người) và nét thứ yếu (thiên hướng hẹp, chỉ hiện ra trong vài hoàn cảnh).
Allport định nghĩa nhân cách là gì?
Trong sách năm 1937, Allport định nghĩa nhân cách đại ý là sự tổ chức năng động bên trong cá nhân của những hệ thống tâm – sinh lý quyết định cách người đó thích nghi riêng với môi trường. Đây là một trong những định nghĩa được trích nhiều nhất.
Allport liên quan gì tới Big Five?
Năm 1936, Allport và Henry Odbert lọc từ điển tiếng Anh và tìm được khoảng 18.000 từ mô tả con người. Danh sách này được Raymond Cattell và những người sau dùng để rút gọn bằng thống kê, dẫn dần tới mô hình Big Five.
Chuyện Allport gặp Freud có thật không?
Cuộc gặp năm 1920 ở Vienna được chính Allport kể lại trong tự truyện. Vì chỉ có lời kể của một phía, nên coi đây là giai thoại Allport dùng để giải thích vì sao ông chọn hướng nghiên cứu động cơ có ý thức.
