Lịch sử tâm lý học nhân cách: từ thuyết thể dịch tới Big Five

Tâm lý học nhân cách đi một chặng dài: từ thuyết bốn thể dịch của y học Hy Lạp, qua phân tâm học của Freud và các kiểu tâm lý của Jung, tới thập niên 1930 khi Gordon Allport và Henry Murray dựng nó thành một môn học riêng, rồi tới các mô hình đo lường bằng thống kê như 16PF, mô hình ba chiều của Eysenck và Big Five. Câu hỏi xuyên suốt vẫn vậy: con người khác nhau ở chỗ nào, vì sao, và đo sự khác nhau đó cho đáng tin bằng cách nào.

Thời cổ đại: thể dịch, khí chất và những chân dung người đời

Ý tưởng sớm nhất còn để lại dấu vết là thuyết thể dịch trong các văn bản y học gắn với tên Hippocrates (thế kỷ 5–4 trước Công nguyên). Theo thuyết này, cơ thể có bốn dịch: máu, đờm, mật vàng, mật đen. Sức khoẻ là khi bốn dịch cân bằng; bệnh là khi một dịch lấn át. Lúc đầu đây là lý thuyết về bệnh, chưa phải về tính cách.

Phải tới Galen, thầy thuốc người Hy Lạp sống ở La Mã thế kỷ 2 sau Công nguyên, thể dịch mới gắn chặt với khí chất. Bốn cái tên quen thuộc về sau — sanguine (hăng hái), choleric (nóng nảy), melancholic (ưu tư), phlegmatic (điềm đạm) — đi theo truyền thống của Galen và các thầy thuốc thời trung đại, không nên gán hết cho Hippocrates. Thuyết thể dịch về mặt sinh lý đã bị bỏ từ lâu, nhưng cách chia bốn khí chất sống dai trong ngôn ngữ và trong giáo dục nhiều nước, kể cả sách giáo khoa tâm lý học ở Việt Nam một thời.

Cùng thời Hy Lạp cổ còn một hướng khác hẳn: Theophrastus, học trò của Aristotle, viết cuốn Các tính cách gồm những chân dung ngắn về kiểu người hay gặp ngoài chợ, ngoài phố — kẻ nịnh, kẻ ba hoa, kẻ keo kiệt. Ông không giải thích nguyên nhân, chỉ quan sát hành vi. Đó là mầm mống của cách mô tả tính cách bằng hành vi lặp lại, thứ mà tâm lý học thế kỷ 20 sẽ quay lại.

Thế kỷ 19: từ triết học sang phòng thí nghiệm

Suốt nhiều thế kỷ, tính cách là chuyện của triết gia, nhà văn và nhà luân lý. Khi tâm lý học tách ra thành khoa học thực nghiệm vào cuối thế kỷ 19 — thường lấy mốc Wilhelm Wundt lập phòng thí nghiệm ở Leipzig năm 1879 — trọng tâm lúc đầu là cảm giác, tri giác, thời gian phản ứng: những thứ chung cho mọi người, không phải chỗ khác nhau giữa người với người.

Wundt có bàn tới bốn khí chất, và gợi ý xếp chúng trên hai trục: cảm xúc mạnh hay yếu, thay đổi nhanh hay chậm. Ý "dùng trục thay cho ô" này về sau được Hans Eysenck nhắc lại khi dựng mô hình của mình. Cũng trong thế kỷ 19 có những trào lưu đoán tính cách qua hình dạng đầu, khuôn mặt; các trào lưu ấy đã bị khoa học bác bỏ và không phải chủ đề của bài này.

Đầu thế kỷ 20: phân tâm học và các kiểu tâm lý

Sigmund Freud đưa ra lý thuyết toàn diện đầu tiên về nhân cách hiện đại. Với ông, hành vi người lớn bị chi phối bởi những động lực vô thức và những xung đột hình thành từ thuở nhỏ. Năm 1923, trong Cái tôi và cái ấy, ông mô tả nhân cách gồm ba phần: cái ấy, cái tôi, cái siêu tôi. Phân tâm học khó kiểm chứng bằng thực nghiệm, nhưng nó đặt ra những câu hỏi mà cả ngành phải trả lời: có phần nào trong ta mà chính ta không thấy không, và tuổi thơ để lại dấu đến đâu.

Carl Jung, từng thân cận với Freud rồi tách ra, xuất bản Các kiểu tâm lý năm 1921, đưa hai chữ hướng nội – hướng ngoại vào tâm lý học. Cũng năm 1921, bác sĩ tâm thần người Đức Ernst Kretschmer in cuốn sách nối dáng người với tính khí; hướng đó được William Sheldon ở Mỹ đẩy tiếp vào thập niên 1940 rồi bị bỏ vì phương pháp không vững.

Thập niên 1930: nhân cách thành một môn học

Nhiều sách giáo khoa lấy năm 1937 làm mốc khai sinh tâm lý học nhân cách như một chuyên ngành ở Mỹ: Gordon Allport xuất bản Personality: A Psychological Interpretation, và trong khoảng cùng thời có giáo trình của Ross Stagner. Năm 1938, Henry Murray và nhóm ở Phòng khám Tâm lý Harvard công bố Explorations in Personality, đề xuất danh sách các nhu cầu tâm lý và dùng trắc nghiệm kể chuyện theo tranh (TAT) mà Murray làm cùng Christiana Morgan.

Allport có một đóng góp đặc biệt: năm 1936, ông cùng Henry Odbert lọc từ điển tiếng Anh và tìm được khoảng 18.000 từ dùng để mô tả con người. Ý tưởng đằng sau — điều gì quan trọng về con người thì ngôn ngữ đã có chữ để gọi — được gọi là giả thuyết từ vựng, và nó là gốc rễ của Big Five sau này.

Thập niên 1940–1960: thời của phân tích nhân tố và tâm lý học nhân văn

Raymond Cattell dùng phân tích nhân tố, một kỹ thuật thống kê tìm những nhóm biến "đi cùng nhau", để rút danh sách nét tính cách xuống 16 nhân tố, và in bảng hỏi 16PF năm 1949. Ở London, Hans Eysenck đi ngược chiều: chỉ giữ vài chiều rất rộng — hướng ngoại và bất ổn cảm xúc, về sau thêm một chiều thứ ba — và cố tìm nền sinh học cho chúng.

Song song, một nhóm nhà tâm lý thấy cả phân tâm học lẫn chủ nghĩa hành vi đều bỏ sót điều quan trọng: con người có khả năng lựa chọn và lớn lên. Carl Rogers với khái niệm cái tôi, Abraham Maslow với nhu cầu tự hiện thực hoá, lập nên cái thường gọi là "lực lượng thứ ba" — tâm lý học nhân văn.

Năm 1968: cuộc khủng hoảng người – tình huống

Năm 1968, Walter Mischel xuất bản Personality and Assessment. Ông tổng kết rằng điểm trên bảng hỏi tính cách thường chỉ dự đoán khá yếu hành vi của một người trong một tình huống cụ thể; hành vi thay đổi nhiều theo hoàn cảnh. Cuốn sách mở ra cuộc tranh luận kéo dài gần hai thập niên: tính cách có thật không, hay chỉ là ấn tượng của người quan sát.

Cách giải quyết dần hình thành theo hai hướng. Một là gộp nhiều hành vi qua nhiều dịp: một lần lẻ đoán kém, nhưng xu hướng trung bình qua hàng chục dịp thì ổn định hơn nhiều. Hai là coi tính cách như các mẫu "nếu… thì…": người này trong tình huống này thường làm thế này. Cùng thời, Albert Bandura phát triển thuyết nhận thức xã hội, nhấn mạnh việc học qua quan sát và niềm tin vào khả năng của bản thân.

Thập niên 1980–1990: Big Five thành ngôn ngữ chung

Từ các nghiên cứu theo giả thuyết từ vựng, nhiều nhóm độc lập liên tục thấy năm cụm lớn lặp lại. Lewis Goldberg gọi chúng là "Big Five"; Paul Costa và Robert McCrae làm bảng hỏi NEO-PI-R (1992). Đến cuối thập niên 1990, Big Five trở thành khung chung để các nhà nghiên cứu trên thế giới nói chuyện với nhau, dù không phải ai cũng đồng ý đó là bức tranh cuối cùng. Chi tiết về năm nét này có trong danh mục Big Five của wiki.

Mốc thời gian tóm tắt

Góc nhìn hôm nay: lịch sử dạy ta đọc trắc nghiệm thế nào

Đọc lịch sử ngành, có ba điều đáng mang về. Thứ nhất, thiên hướng chia người thành vài "kiểu" rất cũ và rất hấp dẫn — từ bốn khí chất tới các hệ phân loại ngày nay — nhưng các mô hình được nghiên cứu kỹ nhất đều đi theo hướng thang đo liên tục, ai cũng nằm đâu đó trên mỗi chiều. Thứ hai, cuộc tranh luận năm 1968 nhắc rằng tính cách là xu hướng trung bình, không phải lời tiên tri cho từng tình huống. Thứ ba, nhiều lý thuyết từng rất nổi tiếng đã bị bỏ khi dữ liệu không ủng hộ; sự khiêm tốn đó là phần đáng quý nhất của ngành.

Muốn đọc thêm, có thể bắt đầu từ các chương về nhân cách trong một giáo trình tâm lý học nhập môn (chẳng hạn cuốn Psychology của David Myers), mục "personality" trên Britannica, rồi tới các bài trong danh mục này về từng nhân vật.