Theo Sigmund Freud, nhân cách gồm ba phần luôn giằng co: cái ấy (id) chứa ham muốn bản năng và đòi thoả mãn ngay; cái siêu tôi (superego) chứa chuẩn mực đạo đức học từ cha mẹ và xã hội; cái tôi (ego) đứng giữa, tìm cách dung hoà hai bên với đòi hỏi của thực tế. Ông trình bày mô hình này trong cuốn Das Ich und das Es (Cái tôi và cái ấy) năm 1923. Đây là lý thuyết có ảnh hưởng lớn tới văn hoá, nhưng phần lớn khó kiểm chứng bằng thực nghiệm.
Freud và phân tâm học ra đời từ đâu
Sigmund Freud (1856–1939) là bác sĩ thần kinh ở Vienna. Cuối thế kỷ 19, ông cùng Josef Breuer chữa những bệnh nhân có triệu chứng cơ thể mà không tìm ra tổn thương — khi đó gọi là "hysteria". Năm 1895, hai người in Nghiên cứu về hysteria. Từ kinh nghiệm cho bệnh nhân nói tự do, Freud đi tới ý tưởng trung tâm: nhiều điều chi phối hành vi nằm ngoài ý thức.
Năm 1900, ông in Giải mộng, trình bày mô hình đầu tiên về tâm trí, thường gọi là mô hình địa hình: ý thức, tiền ý thức (những gì có thể nhớ ra khi cần) và vô thức (những gì bị đẩy ra khỏi ý thức, khó tiếp cận). Hơn hai mươi năm sau, thấy mô hình này chưa đủ để giải thích xung đột bên trong, ông bổ sung mô hình cấu trúc gồm ba phần.
Ba phần của nhân cách
| Phần | Chữ Freud dùng | Vận hành theo | Nét chính |
|---|---|---|---|
| Cái ấy (id) | das Es — "cái đó" | Nguyên tắc khoái lạc | Có từ lúc sinh ra, chứa xung năng, đòi thoả mãn ngay, không biết logic hay thời gian, hoàn toàn vô thức |
| Cái tôi (ego) | das Ich — "cái tôi" | Nguyên tắc thực tế | Hình thành dần khi đứa trẻ va chạm với thế giới; tính toán, trì hoãn, tìm đường thoả mãn chấp nhận được; một phần có ý thức, một phần vô thức |
| Cái siêu tôi (superego) | das Über-Ich — "cái trên cái tôi" | Chuẩn mực đạo đức | Hình thành khi trẻ tiếp nhận quy tắc của cha mẹ; gồm lương tâm (cảm giác tội lỗi) và hình ảnh cái tôi lý tưởng; phần lớn vô thức |
Ba phần này không phải ba vùng trong não, cũng không phải ba "nhân vật" sống trong đầu. Freud dùng chúng như cách nói về các chức năng tâm lý xung đột nhau.
Cái tôi như người cưỡi ngựa
Trong Cái tôi và cái ấy, Freud so sánh quan hệ giữa cái tôi và cái ấy với người cưỡi ngựa: người cưỡi phải ghìm sức mạnh lớn hơn mình, và nhiều khi đành dắt ngựa đi đúng nơi con ngựa muốn tới. Hình ảnh này nói lên quan niệm cơ bản của Freud: lý trí không phải ông chủ tuyệt đối trong nhà mình.
Một ví dụ thường dùng để giảng
Một người đói đi ngang quầy bánh. Cái ấy muốn lấy ăn ngay. Cái siêu tôi nhắc lấy của người khác là sai và gây cảm giác tội lỗi. Cái tôi tìm lối ra: mua bánh, hoặc chờ về nhà ăn cơm. Ví dụ này đơn giản hoá rất nhiều, nhưng giúp thấy vai trò "trọng tài" của cái tôi.
Lo âu và cơ chế phòng vệ
Khi cái tôi bị kẹt giữa ba sức ép — ham muốn, lương tâm, thực tế — Freud cho rằng con người cảm thấy lo âu. Để giảm lo âu, cái tôi dùng những cách tự vệ phần lớn diễn ra vô thức, gọi là cơ chế phòng vệ. Con gái ông, Anna Freud, hệ thống hoá các cơ chế này trong cuốn Cái tôi và các cơ chế phòng vệ năm 1936.
- Dồn nén: đẩy ý nghĩ, ký ức gây đau ra khỏi ý thức.
- Phóng chiếu: gán cho người khác cảm xúc mình không chấp nhận ở mình.
- Hợp lý hoá: tìm lý do nghe hợp lý cho hành vi có động cơ khác.
- Chuyển di: trút cảm xúc lên đối tượng an toàn hơn — bực sếp, về nhà gắt người thân.
- Thăng hoa: chuyển năng lượng xung năng sang hoạt động được xã hội trọng, như nghệ thuật hay lao động.
- Phủ nhận: không thừa nhận một sự thật quá khó chịu.
Đây là phần trong di sản của Freud đi vào đời sống nhiều nhất. Người ta nói "đang phủ nhận", "đang hợp lý hoá" hằng ngày mà không cần biết gốc. Về sau, nhà tâm thần học George Vaillant và một số người khác đã nghiên cứu cơ chế phòng vệ theo lối có hệ thống hơn, xếp chúng từ kém trưởng thành tới trưởng thành.
Nhân cách hình thành từ tuổi thơ
Freud cho rằng nhân cách cơ bản định hình trong những năm đầu đời, qua các giai đoạn phát triển tâm lý – tính dục: môi miệng, hậu môn, dương vật (hay giai đoạn tính dục sớm), tiềm ẩn và sinh dục. Ông cho rằng nếu nhu cầu ở một giai đoạn bị thoả mãn quá mức hoặc bị chặn quá mức, người lớn có thể "mắc lại" với những nét tương ứng.
Đây là phần gây tranh cãi nhiều nhất. Các nghiên cứu về sau không ủng hộ trình tự và hệ quả cụ thể mà Freud mô tả. Nhưng ý rộng hơn — trải nghiệm đầu đời và quan hệ với người chăm sóc có ảnh hưởng tới người lớn — thì được tiếp nối, dưới dạng khác hẳn, bởi thuyết gắn bó và tâm lý học phát triển.
Chuyện dịch thuật: "id", "ego" và "cái ấy", "cái tôi"
Freud viết bằng tiếng Đức với chữ rất thường ngày: das Es (cái đó), das Ich (cái tôi), das Über-Ich (cái trên cái tôi). Bản dịch tiếng Anh chuẩn — bộ Standard Edition do James Strachey chủ biên, in từ 1953 tới 1974 — chọn chữ Latin "id", "ego", "superego". Năm 1983, nhà tâm lý Bruno Bettelheim viết Freud and Man's Soul, cho rằng các chữ Latin làm lý thuyết nghe lạnh và "khoa học" hơn ý Freud.
Tiếng Việt thường dùng "cái ấy, cái tôi, cái siêu tôi" (hoặc "bản năng, bản ngã, siêu ngã"), gần với giọng đời thường của bản Đức. Có một chỗ dễ lẫn: chữ "cái tôi" của Freud (ego, phần điều hoà) khác với "cái tôi" trong tâm lý học nhân văn của Carl Rogers (self, hình ảnh một người có về chính mình), và khác với "cái tôi lớn" theo nghĩa kiêu ngạo trong lời nói hằng ngày.
Đánh giá: phần nào đứng vững, phần nào không
Các phê bình chính
- Khó kiểm chứng. Triết gia Karl Popper lấy phân tâm học làm ví dụ cho lý thuyết giải thích được mọi kết quả nên không thể bị bác bỏ: người bệnh đồng ý thì là xác nhận, phản đối thì là "kháng cự".
- Dựa trên ca lâm sàng. Lý thuyết xây từ số ít bệnh nhân, phần lớn thuộc tầng lớp khá giả ở Vienna, ghi chép do chính người làm lý thuyết thực hiện.
- Quan niệm về phụ nữ trong lý thuyết của Freud bị phê phán mạnh, kể cả từ các nhà phân tâm như Karen Horney.
Những ý vẫn được tiếp nối
- Nhiều quá trình tâm lý diễn ra ngoài ý thức — tâm lý học nhận thức ngày nay đồng ý, dù hình dung vô thức khác hẳn Freud.
- Con người có thể tự lừa mình để giảm khó chịu.
- Trò chuyện có cấu trúc với nhà trị liệu có thể giúp người ta hiểu mình — nền của nhiều hình thức trị liệu bằng lời nói.
Trong tâm lý học nhân cách hiện đại, mô hình ba phần của Freud thường được dạy như một chương lịch sử quan trọng hơn là một công cụ nghiên cứu. Các mô hình đo lường như Big Five đi theo con đường khác hẳn: hỏi, đếm, kiểm tra lại.
Góc nhìn hôm nay: đọc Freud cho có ích
Không cần tin trọn Freud để thấy ông có ích. Ba phần cái ấy – cái tôi – cái siêu tôi là một cách nói dễ nhớ về cảm giác quen thuộc: muốn một đằng, thấy nên một nẻo, và phải xoay xở với hoàn cảnh. Danh sách cơ chế phòng vệ giúp tự hỏi: lý do mình vừa đưa ra có phải lý do thật?
Điều nên tránh là dùng các khái niệm này để "phân tích" người khác — bảo ai đó "đang dồn nén" hay "đang phóng chiếu" trong lúc cãi nhau hiếm khi giúp được gì. Nếu những xung đột bên trong kéo dài và ảnh hưởng tới cuộc sống, nên tìm tới nhà tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần.
Muốn đọc tận gốc, Nhập môn phân tâm học (các bài giảng 1915–1917) dễ đọc hơn Cái tôi và cái ấy. Bảo tàng Freud ở Vienna (căn hộ cũ tại Berggasse 19) và ở London (ngôi nhà ông sống năm cuối đời) đều mở cửa cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Cái ấy, cái tôi, cái siêu tôi là gì?
Đó là ba phần của nhân cách theo Freud. Cái ấy chứa ham muốn bản năng, cái siêu tôi chứa chuẩn mực đạo đức tiếp nhận từ cha mẹ và xã hội, còn cái tôi đứng giữa, dung hoà hai bên với đòi hỏi của thực tế.
Freud đưa ra mô hình id, ego, superego năm nào?
Freud trình bày mô hình này trong cuốn Das Ich und das Es (Cái tôi và cái ấy) xuất bản năm 1923. Trước đó, từ năm 1900, ông dùng mô hình ý thức – tiền ý thức – vô thức.
Cái tôi của Freud có giống cái tôi trong đời thường không?
Không hẳn. Cái tôi (ego) của Freud là phần điều hoà giữa ham muốn, lương tâm và thực tế. Nó khác với "cái tôi lớn" nghĩa là kiêu ngạo, và khác với "cái tôi" (self) trong lý thuyết của Carl Rogers.
Thuyết của Freud có khoa học không?
Nhiều phần trong lý thuyết của Freud khó kiểm chứng bằng thực nghiệm và đã bị phê phán mạnh, nhất là các giai đoạn tâm lý – tính dục. Một số ý như quá trình vô thức hay cơ chế phòng vệ vẫn được nghiên cứu tiếp dưới dạng đã sửa đổi.
Cơ chế phòng vệ là gì?
Theo phân tâm học, đó là những cách cái tôi tự bảo vệ trước lo âu, phần lớn diễn ra vô thức, như dồn nén, phóng chiếu, hợp lý hoá, chuyển di, thăng hoa. Anna Freud hệ thống hoá chúng trong cuốn sách năm 1936.
