MBTI và Big Five cùng mô tả tính cách nhưng theo hai triết lý đo khác nhau. MBTI xếp mỗi người vào một trong 16 nhóm dựa trên bốn cặp lựa chọn; Big Five cho mỗi người một điểm trên năm thang liên tục, không chia nhóm. Bốn cặp của MBTI tương ứng khá rõ với bốn nét của Big Five, nhưng MBTI không có nét thứ năm là bất ổn cảm xúc — và đó là một trong những lý do giới nghiên cứu dùng Big Five làm khung chính.
Bài này đặt hai hệ cạnh nhau: chúng ra đời thế nào, đo cái gì, gặp nhau ở đâu, khác nhau ở đâu, và người bình thường nên dùng cái nào cho việc gì.
Hai con đường ra đời khác nhau
MBTI: từ trên xuống
MBTI bắt đầu từ một lý thuyết có sẵn — các kiểu tâm lý của Carl Jung (1921) — rồi soạn câu hỏi để xếp người vào các kiểu đó. Cách làm này gọi là đi từ lý thuyết xuống dữ liệu. Ưu điểm là có một câu chuyện mạch lạc giải thích mọi kết quả. Nhược điểm là nếu lý thuyết có chỗ sai, bảng hỏi sẽ mang theo chỗ sai đó.
Big Five: từ dưới lên
Big Five đi ngược lại. Các nhà nghiên cứu bắt đầu từ ngôn ngữ: nếu một khác biệt giữa người với người là quan trọng, ngôn ngữ hẳn đã có từ để gọi nó. Năm 1936, Gordon Allport và Henry Odbert lọc từ từ điển tiếng Anh ra khoảng 18.000 từ mô tả con người. Qua nhiều thập niên, các nhà nghiên cứu dùng phương pháp thống kê gọi là phân tích nhân tố để xem những từ nào hay đi cùng nhau, và năm cụm lớn hiện ra lặp đi lặp lại. Lewis Goldberg góp phần đặt tên "Big Five"; Paul Costa và Robert McCrae xây dựng bảng đo NEO, trong đó bản NEO-PI-R (1992) đo năm nét cùng 30 khía cạnh nhỏ.
Big Five không xuất phát từ lý thuyết của ai về "con người nên chia thế nào". Nó là bản tóm tắt từ dữ liệu. Danh mục "Mô hình Big Five" có bài riêng kể kỹ chặng đường này.
Bốn cặp MBTI gặp năm nét Big Five ở đâu
Năm 1989, McCrae và Costa cho cùng một nhóm người làm cả MBTI lẫn bảng đo Big Five, rồi xem điểm liên hệ thế nào. Kết quả cho thấy mỗi cặp MBTI gắn với một nét Big Five, khá rõ ràng:
| Cặp MBTI | Nét Big Five tương ứng | Ghi chú |
|---|---|---|
| E / I (hướng ngoại – hướng nội) | Hướng ngoại | Tương ứng rõ nhất; cùng gốc ý tưởng từ Jung |
| S / N (giác quan – trực giác) | Cởi mở với trải nghiệm | Phía N gắn với điểm cởi mở cao hơn |
| T / F (lý trí – cảm xúc) | Dễ chịu | Phía F gắn với điểm dễ chịu cao hơn |
| J / P (nguyên tắc – linh hoạt) | Tận tâm | Phía J gắn với điểm tận tâm cao hơn |
| (không có) | Bất ổn cảm xúc | MBTI cố ý không đo |
Nói cách khác, nếu đổi bốn chữ cái MBTI thành bốn điểm trên thang và thêm một thang về cảm xúc, ta gần như có một bảng Big Five. Sự trùng hợp này không ngẫu nhiên: cả hai đều đang cố bắt những khác biệt lớn nhất giữa con người, nên dù đi đường nào cũng gặp lại những chiều tương tự.
Những khác biệt căn bản
Nhóm hay thang
Đây là khác biệt cốt lõi. MBTI trả lời "bạn thuộc nhóm nào"; Big Five trả lời "bạn đứng ở đâu trên từng thang". Với người ở hai đầu thang, hai cách nói gần như nhau. Với người ở giữa — mà đó là phần đông — cách nói của MBTI làm mất thông tin. Người hơi nghiêng hướng nội và người cực kỳ hướng nội đều nhận chữ I; trong khi Big Five phân biệt được họ.
Có nét "khó nghe" hay không
MBTI tránh mọi mô tả có thể nghe tiêu cực. Big Five đo cả bất ổn cảm xúc — mức dễ lo âu, dễ buồn, dễ căng thẳng. Tên gốc tiếng Anh là neuroticism, tiếng Việt nên dịch là "bất ổn cảm xúc" hoặc "nhạy cảm cảm xúc" chứ không phải "loạn thần kinh". Điểm cao ở nét này không phải bệnh và không phải yếu đuối; nó là một xu hướng có mặt lợi (cảnh giác trước rủi ro) và mặt hại (dễ mệt vì lo).
Lý thuyết bên trong
MBTI có một lý thuyết về cấu trúc bên trong mỗi nhóm (chức năng chủ đạo, phụ trợ). Big Five gần như không có câu chuyện như vậy: nó mô tả năm chiều và để các lý thuyết khác giải thích vì sao có năm chiều đó. Với người thích một hệ thống mạch lạc, MBTI hấp dẫn hơn. Với người cần dữ liệu đứng vững, Big Five đáng tin hơn.
Bằng chứng về dự báo
Các nét Big Five được nghiên cứu liên hệ với rất nhiều kết quả đời sống. Một vài ví dụ được trích nhiều: tổng quan của Barrick và Mount (1991) thấy nét tận tâm liên hệ với hiệu quả công việc ở nhiều loại nghề; tổng quan của Poropat (2009) thấy tận tâm liên hệ với kết quả học tập. Những liên hệ này ở mức vừa phải, không phải "biết điểm là biết tương lai", nhưng ổn định qua nhiều nghiên cứu. MBTI có ít bằng chứng dự báo tương tự hơn nhiều.
Khả năng so sánh
Big Five được đo bằng nhiều bảng khác nhau (NEO, BFI, các bảng IPIP), và kết quả giữa các bảng khá tương đồng. Nghiên cứu của McCrae, Terracciano và cộng sự (2005) dùng dữ liệu từ khoảng 50 nền văn hoá cho thấy cấu trúc năm nét xuất hiện khá ổn định ở nhiều nơi. MBTI thì chủ yếu được nghiên cứu trong cộng đồng của chính nó.
Cùng một người, hai cách mô tả
Thử hình dung một người tên Minh (ví dụ giả định). Làm MBTI, Minh nhận mã ISTJ. Bản mô tả nói Minh thực tế, đáng tin, thích quy trình rõ ràng.
Làm bảng Big Five, Minh nhận kết quả: hướng ngoại thấp vừa, cởi mở dưới trung bình một chút, dễ chịu quanh mức trung bình, tận tâm rất cao, bất ổn cảm xúc khá cao.
Hai kết quả không mâu thuẫn — chúng gặp nhau ở ba nét đầu. Nhưng Big Five cho thêm hai điều MBTI không nói: Minh ở rất gần vạch giữa trên chiều dễ chịu (nên chữ T của Minh là "mỏng"), và Minh dễ lo lắng hơn trung bình. Điều thứ hai có ý nghĩa thực tế: Minh có thể cần học cách nghỉ ngơi, chia việc, thay vì chỉ nghe rằng mình là người "đáng tin, có trách nhiệm".
Nên dùng cái nào cho việc gì
| Mục đích | Hợp hơn | Lý do |
|---|---|---|
| Nghiên cứu, khảo sát có số liệu | Big Five | Thang liên tục, nhiều bằng chứng, so sánh được |
| Hiểu mình một cách có căn cứ | Big Five | Thấy được mức độ và có cả chiều cảm xúc |
| Mở đầu trò chuyện về khác biệt trong nhóm | MBTI hoặc Big Five | MBTI dễ nhớ; Big Five chính xác hơn nhưng cần giải thích |
| Ra quyết định quan trọng về người khác | Không cái nào một mình | Tính cách tự khai chỉ là một mảnh thông tin |
Một lựa chọn dung hoà: nếu đã quen MBTI, khi đọc kết quả hãy tự hỏi "mình nghiêng bao nhiêu" ở mỗi chữ cái, và thêm một câu hỏi về cảm xúc: "mình dễ lo, dễ buồn tới đâu so với người quanh mình". Làm vậy là đã gần với cách nghĩ của Big Five.
Đọc thêm
Bài báo năm 1989 của McCrae và Costa diễn giải MBTI từ góc nhìn năm nhân tố là văn bản then chốt cho việc so sánh. Với độc giả phổ thông, các giáo trình nhập môn tâm lý học có chương về nhân cách thường trình bày Big Five và đặt MBTI vào đúng chỗ. Ai muốn tự làm một bảng Big Five có căn cứ có thể tìm kho câu hỏi IPIP do Lewis Goldberg khởi xướng, vốn được công bố công khai cho mục đích nghiên cứu và học tập.
Câu hỏi thường gặp
MBTI và Big Five khác nhau thế nào?
MBTI xếp người vào 16 nhóm theo bốn cặp lựa chọn, còn Big Five cho điểm trên năm thang liên tục. Big Five có thêm nét bất ổn cảm xúc mà MBTI không đo, và có nhiều bằng chứng nghiên cứu hơn.
Bốn chữ cái MBTI tương ứng với nét nào của Big Five?
Theo nghiên cứu của McCrae và Costa năm 1989: E/I ứng với hướng ngoại, S/N với cởi mở với trải nghiệm, T/F với dễ chịu, J/P với tận tâm. Nét bất ổn cảm xúc không có cặp tương ứng trong MBTI.
Big Five có chính xác hơn MBTI không?
Giới nghiên cứu đánh giá Big Five có căn cứ hơn vì đo trên thang liên tục, ổn định khi đo lại và có nhiều bằng chứng liên hệ với đời sống. Tuy vậy Big Five cũng chỉ là bảng tự khai, kết quả cần đọc như xu hướng chứ không phải kết luận.
Vì sao nhà tâm lý học dùng Big Five chứ không dùng MBTI?
Big Five được xây dựng từ dữ liệu, đo được mức độ thay vì chia nhóm, bao quát cả chiều cảm xúc và đã được kiểm chứng ở nhiều nền văn hoá. Những điều này làm nó phù hợp hơn cho nghiên cứu.
Có thể đổi kết quả MBTI sang Big Five không?
Chỉ đổi được một cách thô: mỗi chữ cái gợi ý một phía của một nét Big Five. Nhưng chữ cái không cho biết mức độ, và không có thông tin nào về nét bất ổn cảm xúc, nên muốn có kết quả Big Five thì nên làm bảng đo Big Five riêng.