Rối loạn nhân cách là một nhóm tình trạng sức khoẻ tâm thần, trong đó cách suy nghĩ, cảm nhận và quan hệ với người khác của một người lệch rõ so với chuẩn văn hoá xung quanh, cứng nhắc, lan ra hầu hết mọi mặt đời sống, kéo dài nhiều năm, và gây đau khổ hoặc suy giảm đáng kể trong học tập, công việc, quan hệ. Điểm khác với "tính khó chịu" nằm ở mức độ cứng nhắc, độ lan rộng và hậu quả, không ở chỗ người đó có khó gần hay không. Chỉ bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng mới đánh giá được, sau thời gian thăm khám kỹ.
Tính cách và rối loạn nhân cách: cùng một thang hay hai thứ khác nhau
Tâm lý học nhân cách mô tả tính cách bằng những thang liên tục: ai cũng có mức hướng ngoại, mức dễ chịu, mức tận tâm, mức bất ổn cảm xúc riêng. Có người ở gần các đầu thang, ví dụ rất ít dễ chịu, hay tranh cãi, nói thẳng tới mức làm người khác phật lòng. Nhưng ở gần đầu thang chưa có nghĩa là rối loạn.
Cách hiểu này cũng đang thay đổi trong y khoa. Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, có hiệu lực từ năm 2022, bỏ cách chia nhiều loại rối loạn nhân cách riêng biệt. Thay vào đó, ICD-11 đánh giá mức độ (nhẹ, trung bình, nặng) dựa trên những khó khăn trong cách nhìn bản thân và quan hệ với người khác, rồi mô tả thêm các nét nổi bật. Sổ tay chẩn đoán DSM-5 của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ vẫn giữ cách chia thành mười loại xếp trong ba nhóm, nhưng cũng đưa vào một "mô hình thay thế" dựa trên nét và mức độ chức năng, để nghiên cứu thêm.
Xu hướng chung của giới chuyên môn là nhìn rối loạn nhân cách gần hơn với các thang tính cách, nhưng thêm một yếu tố quyết định: mức độ suy giảm chức năng. Không phải "nét gì" mà là "nét đó đang làm cuộc sống của chính người đó và người xung quanh khó khăn tới mức nào, trong bao lâu".
Khác "tính khó chịu" ở đâu
Bảng dưới không phải công cụ để tự đánh giá hay đánh giá người khác. Nó chỉ giúp thấy vì sao hai khái niệm không thể dùng lẫn.
| Khía cạnh | Tính cách khó chịu ở đời thường | Điều giới chuyên môn xem xét khi đánh giá rối loạn |
|---|---|---|
| Linh hoạt | Vẫn điều chỉnh được khi hoàn cảnh đòi hỏi, khi hậu quả rõ | Cứng nhắc, lặp lại cùng kiểu phản ứng dù gây hại cho chính mình |
| Phạm vi | Lộ ra ở một số hoàn cảnh (chỉ ở nhà, chỉ khi mệt) | Lan ra hầu hết các lĩnh vực: công việc, gia đình, bạn bè |
| Thời gian | Có giai đoạn, có thể đổi theo tuổi và hoàn cảnh | Kéo dài nhiều năm, thường bắt đầu từ tuổi thiếu niên hoặc đầu tuổi trưởng thành |
| Hậu quả | Gây va chạm nhưng cuộc sống nhìn chung vận hành được | Gây đau khổ đáng kể hoặc suy giảm rõ trong học tập, công việc, quan hệ |
| Nguyên nhân khác | Không cần loại trừ | Phải loại trừ tác động của chất, bệnh thực thể, các rối loạn tâm thần khác |
Điểm cuối thường bị bỏ qua: nhiều biểu hiện trông như "vấn đề tính cách" thật ra đến từ trầm cảm, lo âu, sang chấn, rượu bia, chấn thương não hay bệnh lý khác. Đánh giá chuyên môn phải tách được những khả năng này, và điều đó không làm được qua vài lần quan sát hay một bài trắc nghiệm trên mạng.
Vì sao không nên dùng tên rối loạn để nói về người quen
Trên mạng xã hội, tên các rối loạn nhân cách bị dùng rất thoải mái: người yêu cũ ích kỷ thành "ái kỷ", sếp lạnh lùng thành "thái nhân cách", bạn thay đổi tâm trạng thành "bipolar" (vốn là tên một rối loạn khí sắc, không phải rối loạn nhân cách). Cách dùng này có ba cái hại:
- Sai về chuyên môn. Người nói không có thông tin và không có đào tạo để đánh giá. Thường họ chỉ thấy một mặt của người kia, trong một mối quan hệ cụ thể, ở thời điểm căng thẳng nhất.
- Làm nặng thêm kỳ thị. Những người thật sự đang sống với rối loạn nhân cách, nhiều người đang cố gắng điều trị, bị gắn với hình ảnh "kẻ xấu". Điều này khiến họ ngại tìm giúp đỡ.
- Đóng lại việc hiểu. Gọi ai đó bằng một chẩn đoán là ngừng nhìn hành vi cụ thể và hoàn cảnh. Nếu một người đối xử tệ với mình, điều cần làm là gọi tên hành vi đó và bảo vệ mình, không cần một nhãn y khoa.
Điều này áp dụng cả với chính mình. Đọc vài mô tả rồi kết luận "chắc mình bị rối loạn nhân cách" là chuyện khá phổ biến, nhất là ở người đang buồn bã, căng thẳng. Cảm giác đó đáng được lắng nghe, nhưng nên mang tới người có chuyên môn thay vì tự kết luận.
Nguyên nhân: điều đã biết và chưa biết
Giới nghiên cứu chưa có câu trả lời đơn giản. Bức tranh hiện nay là sự kết hợp của nhiều yếu tố:
- Yếu tố di truyền và tính khí. Giống như các nét tính cách bình thường, có phần chịu ảnh hưởng của gen.
- Trải nghiệm thời thơ ấu. Nhiều nghiên cứu thấy các trải nghiệm bất lợi kéo dài, như bị bỏ bê, bạo hành, môi trường bất ổn, xuất hiện nhiều hơn trong tiền sử của người được chẩn đoán. Nhưng không phải ai có tuổi thơ khó khăn cũng phát triển rối loạn, và ngược lại.
- Môi trường hiện tại. Căng thẳng, thiếu hỗ trợ có thể làm biểu hiện nặng thêm.
Không có yếu tố nào là "lỗi" của một người theo nghĩa đạo đức. Hiểu điều này giúp nhìn người đang gặp khó khăn với sự cảm thông hơn, dù vẫn cần đặt ranh giới để bảo vệ mình khi bị đối xử tệ.
Điều trị và hướng đi
Một hiểu lầm cũ là rối loạn nhân cách "không chữa được". Quan điểm hiện nay lạc quan hơn nhiều. Một số liệu pháp tâm lý đã được nghiên cứu và cho thấy hiệu quả với một số dạng rối loạn nhân cách, chẳng hạn liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) do Marsha Linehan phát triển. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cũng cho thấy nhiều người cải thiện đáng kể theo thời gian, nhất là khi được hỗ trợ phù hợp.
Điều trị thường là trị liệu tâm lý lâu dài; thuốc có thể được bác sĩ dùng cho một số triệu chứng đi kèm như lo âu, trầm cảm, mất ngủ. Gia đình cũng có vai trò: hiểu tình trạng, học cách giao tiếp và đặt ranh giới lành mạnh.
Khi nào nên gặp chuyên gia
Nên tìm tới bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng khi bản thân, hoặc người thân sẵn lòng đi khám, gặp những khó khăn như:
- Quan hệ với người khác liên tục đổ vỡ theo cùng một kiểu, qua nhiều năm, nhiều người.
- Cảm xúc dâng lên quá mạnh, khó kiểm soát, gây hậu quả cho công việc, học tập, gia đình.
- Thường xuyên cảm thấy trống rỗng, không biết mình là ai, hoặc không tin được bất kỳ ai.
- Bị người thân, đồng nghiệp phản ánh nhiều lần về cùng một vấn đề mà mình không hiểu hoặc không đổi được.
Ở Việt Nam, có thể bắt đầu từ khoa sức khoẻ tâm thần hoặc tâm thần kinh của bệnh viện đa khoa, bệnh viện tâm thần tuyến tỉnh hoặc trung ương, hoặc các phòng khám tâm lý có nhà tâm lý lâm sàng được đào tạo bài bản. Nên hỏi rõ trình độ và chứng chỉ hành nghề của người tư vấn.
Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc người khác, hãy tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115 ngay, đồng thời báo cho một người thân tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Rối loạn nhân cách là gì?
Là tình trạng sức khoẻ tâm thần trong đó cách suy nghĩ, cảm nhận và quan hệ với người khác lệch rõ so với chuẩn văn hoá, cứng nhắc, kéo dài nhiều năm và gây đau khổ hoặc suy giảm đáng kể. Chỉ chuyên gia sức khoẻ tâm thần mới đánh giá được.
Rối loạn nhân cách khác tính cách xấu thế nào?
Tính cách khó chịu vẫn linh hoạt theo hoàn cảnh và cuộc sống nhìn chung vận hành được. Rối loạn nhân cách cứng nhắc, lan ra hầu hết các mặt đời sống, kéo dài nhiều năm và gây hậu quả rõ rệt, sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác.
Có tự kiểm tra rối loạn nhân cách qua bài test trên mạng được không?
Không. Bài test trên mạng không thay được thăm khám, vì đánh giá cần nhiều buổi, thông tin từ nhiều nguồn và loại trừ các nguyên nhân khác như trầm cảm, lo âu, chất gây nghiện. Nếu lo lắng, hãy gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý lâm sàng.
Rối loạn nhân cách có chữa được không?
Quan điểm hiện nay lạc quan hơn trước. Một số liệu pháp tâm lý như liệu pháp hành vi biện chứng đã cho thấy hiệu quả với một số dạng, và nhiều người cải thiện đáng kể theo thời gian khi được hỗ trợ phù hợp.
Vì sao không nên gọi người khác là ái kỷ hay thái nhân cách?
Vì người nói không có đủ thông tin và chuyên môn để đánh giá, cách gọi này làm tăng kỳ thị với người đang thật sự gặp khó khăn, và khiến ta ngừng nhìn vào hành vi cụ thể. Nếu ai đó đối xử tệ, hãy gọi tên hành vi đó và bảo vệ mình.
