Raymond Cattell (1905–1998) là nhà tâm lý học gốc Anh làm việc ở Mỹ, người dùng phân tích nhân tố để rút hàng nghìn từ mô tả con người xuống 16 nhân tố tính cách và công bố bảng hỏi 16PF năm 1949. 16PF vẫn được dùng tới nay, đã qua nhiều lần sửa, bản thứ năm ra năm 1993. Cattell là một trong những nhà tâm lý học viết nhiều và được trích dẫn nhiều nhất thế kỷ 20, nhưng cuối đời cũng vướng tranh cãi lớn về quan điểm xã hội của ông.
Từ phòng thí nghiệm hoá học sang tâm lý học
Cattell sinh năm 1905 ở Staffordshire, Anh. Ông học hoá học ở King's College London và tốt nghiệp khi còn rất trẻ. Theo lời ông kể, chứng kiến hậu quả của Thế chiến thứ nhất khiến ông muốn hiểu con người hơn là hiểu các chất hoá học, nên chuyển sang tâm lý học và làm tiến sĩ ở University College London dưới sự hướng dẫn của Charles Spearman — người đã phát triển phân tích nhân tố khi nghiên cứu trí thông minh.
Nền tảng hoá học để lại dấu ấn rõ trong cách Cattell nhìn tính cách. Ông muốn làm cho tâm lý học một thứ tương tự bảng tuần hoàn: tìm ra những "nguyên tố" cơ bản mà từ đó hợp thành mọi khác biệt giữa người với người. Năm 1937 ông sang Mỹ, làm việc với Edward Thorndike ở Columbia, rồi Clark, Harvard, và từ 1945 ở Đại học Illinois khoảng ba thập niên — nơi ông có điều kiện dùng những máy tính đầu tiên cho các phép tính khổng lồ của mình.
Phân tích nhân tố: tìm thứ "đi cùng nhau"
Phân tích nhân tố là kỹ thuật thống kê tìm ra những nhóm biến có xu hướng biến thiên cùng nhau. Nếu người được mô tả là "hay nói" cũng thường được mô tả là "thích tụ tập" và "năng động", ba từ đó có thể cùng phản ánh một nhân tố sâu hơn. Thay vì giữ ba từ, ta giữ một nhân tố.
Cattell bắt đầu từ danh sách khoảng 4.500 từ chỉ nét tính cách ổn định mà Gordon Allport và Henry Odbert lọc ra năm 1936. Ông gộp từ đồng nghĩa, loại từ hiếm, còn lại khoảng 170 rồi khoảng 35 cụm biến. Từ đó, qua phân tích nhân tố, ông đi tới khoảng 16 nhân tố mà ông gọi là nét nguồn (source traits), phân biệt với nét bề mặt (surface traits) là những cụm hành vi ta thấy được.
Phần tính toán thời đó rất nặng. Phân tích nhân tố trước khi có máy tính phải làm bằng tay hoặc máy tính cơ, mất hàng tháng. Một số lựa chọn kỹ thuật của Cattell — nhất là cách xoay nhân tố cho phép chúng tương quan với nhau — về sau là một lý do các nhà nghiên cứu khác không lặp lại được đủ 16 nhân tố.
Ba nguồn dữ liệu: L, Q, T
Cattell cho rằng muốn tìm cấu trúc thật của nhân cách thì phải đối chiếu nhiều loại dữ liệu:
- Dữ liệu L (life record): ghi chép đời sống — thành tích học tập, số lần đổi việc, đánh giá của người quen.
- Dữ liệu Q (questionnaire): bảng hỏi tự trả lời.
- Dữ liệu T (objective test): bài kiểm tra khách quan trong phòng thí nghiệm, người làm khó đoán được đang đo gì.
Ý tưởng này đi trước thời đại. Ngày nay, nghiên cứu tính cách nghiêm túc vẫn khuyến khích kết hợp tự đánh giá với đánh giá của người quen và dữ liệu hành vi, vì mỗi nguồn có điểm mù riêng.
16 nhân tố
Các nhân tố được ký hiệu bằng chữ cái theo thứ tự tìm ra và độ lớn — vì vậy có chỗ nhảy cóc (không có D, J, K). Tên gọi dưới đây theo bản thứ năm (1993); mỗi nhân tố là một thang hai đầu, không đầu nào là "tốt" hay "xấu".
| Ký hiệu | Tên (bản 1993) | Một đầu thang | Đầu kia |
|---|---|---|---|
| A | Warmth – Ấm áp | Dè dặt, giữ khoảng cách | Niềm nở, quan tâm người khác |
| B | Reasoning – Suy luận | Suy nghĩ cụ thể | Suy nghĩ trừu tượng |
| C | Emotional Stability – Ổn định cảm xúc | Dễ bị cảm xúc chi phối | Bình tĩnh, thích nghi |
| E | Dominance – Ảnh hưởng | Nhường nhịn, hợp tác | Quyết đoán, muốn dẫn dắt |
| F | Liveliness – Sôi nổi | Nghiêm trang | Hoạt bát, tự phát |
| G | Rule-Consciousness – Ý thức quy tắc | Linh hoạt với quy tắc | Tuân thủ, trách nhiệm |
| H | Social Boldness – Mạnh dạn xã hội | Rụt rè | Dạn dĩ trước đám đông |
| I | Sensitivity – Nhạy cảm | Thực tế, ít cảm tính | Tinh tế, thiên cảm xúc |
| L | Vigilance – Cảnh giác | Tin người | Thận trọng, hay nghi |
| M | Abstractedness – Trầm tư | Chú ý chuyện thực tế | Hay suy tưởng, ý tưởng |
| N | Privateness – Kín đáo | Cởi mở chuyện riêng | Kín đáo |
| O | Apprehension – Lo lắng | Tự tin, ít lo | Hay lo, tự trách |
| Q1 | Openness to Change – Cởi mở với thay đổi | Ưa cái quen | Thích thử cái mới |
| Q2 | Self-Reliance – Tự lực | Thích làm cùng nhóm | Thích tự xoay xở |
| Q3 | Perfectionism – Cầu toàn | Thoải mái, chịu được bừa bộn | Ngăn nắp, kỹ lưỡng |
| Q4 | Tension – Căng thẳng | Thư thái | Bồn chồn, sốt ruột |
Nhân tố B thực ra là một phép đo ngắn về khả năng suy luận, được Cattell đưa vào vì ông coi trí tuệ là một phần của nhân cách. Bốn nhân tố Q mang chữ Q vì chỉ hiện ra rõ trong dữ liệu bảng hỏi.
Từ 16 xuống 5: nhân tố bậc hai
Vì 16 nhân tố tương quan với nhau, có thể phân tích nhân tố thêm một lần nữa để tìm các nhân tố rộng hơn, gọi là nhân tố bậc hai hay nhân tố toàn cục. Bản 16PF hiện nay báo cáo năm nhân tố toàn cục: hướng ngoại, lo âu, cứng rắn (tough-mindedness), độc lập và tự kiểm soát.
Năm nhân tố này khá gần với Big Five, dù không trùng khít. Điều đó giải thích vì sao các nhà nghiên cứu thường coi công trình của Cattell là một bậc thang quan trọng trên đường tới Big Five, dù chính Cattell không chấp nhận rằng năm nhân tố là đủ.
Những đóng góp ngoài 16PF
- Trí tuệ lỏng và trí tuệ kết tinh: cùng học trò John Horn, Cattell phân biệt khả năng giải quyết vấn đề mới (lỏng) với vốn hiểu biết tích luỹ (kết tinh). Đây là một trong những ý tưởng bền nhất của ông, vẫn có mặt trong các mô hình trí tuệ hiện đại.
- Nghiên cứu động cơ và trạng thái tâm trạng bằng phân tích nhân tố.
- Các bài trắc nghiệm trí tuệ "giảm thiên lệch văn hoá" dùng hình vẽ thay cho chữ — dù mức độ thật sự "không thiên lệch" vẫn còn được bàn.
Cattell viết hàng chục cuốn sách và hàng trăm bài báo, một khối lượng mà ít ai trong ngành sánh được.
Tranh cãi cuối đời
Năm 1997, Quỹ Tâm lý học Mỹ (thuộc APA) chọn trao cho Cattell huy chương vàng thành tựu trọn đời. Trước lễ trao, một số nhà nghiên cứu phản đối, chỉ ra các bài viết của ông về một hệ tư tưởng ông đặt tên là "Beyondism", trong đó có những đề xuất mang màu sắc ưu sinh. APA hoãn việc trao giải để lập hội đồng xem xét. Cattell gửi thư khẳng định mình phản đối phân biệt chủng tộc rồi tự rút tên khỏi giải. Ông mất năm 1998 ở Honolulu.
Câu chuyện này thường được nhắc khi bàn về việc tách đánh giá một công cụ khoa học khỏi đánh giá quan điểm của người làm ra nó. 16PF được thẩm định như mọi công cụ khác — bằng dữ liệu về độ tin cậy và độ hiệu lực — còn các quan điểm xã hội của Cattell thì bị nhiều người trong ngành phê phán.
Góc nhìn hôm nay: 16PF đứng ở đâu
Trong nghiên cứu học thuật, Big Five đã thay 16PF làm khung chung, phần vì năm nhân tố lặp lại ổn định hơn qua các nhóm mẫu và ngôn ngữ. 16PF vẫn được dùng trong một số lĩnh vực ứng dụng, như tư vấn và phát triển cá nhân, nhờ chi tiết hơn và có lịch sử dữ liệu dài.
Bài học lớn từ Cattell là phương pháp: tính cách có thể được tiếp cận bằng dữ liệu, bằng đối chiếu nhiều nguồn, bằng kiểm tra lại. Còn câu hỏi "bao nhiêu chiều là đủ" — 3, 5, 6 hay 16 — đến nay vẫn tuỳ mục đích: chiều rộng để so sánh, chiều hẹp để mô tả chi tiết.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm chương về lý thuyết nét tính cách trong giáo trình nhân cách, hoặc mục "Raymond Cattell" trên Britannica. Bảng hỏi 16PF chính thức là công cụ có bản quyền, dùng qua người được đào tạo; các bản "16 nhân tố" miễn phí trên mạng thường dựa trên kho câu hỏi mở IPIP và không phải bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
16 nhân tố tính cách của Cattell là gì?
Đó là 16 chiều tính cách Raymond Cattell rút ra bằng phân tích nhân tố, như ấm áp, ổn định cảm xúc, ảnh hưởng, sôi nổi, cảnh giác, cầu toàn, căng thẳng. Mỗi chiều là một thang hai đầu, và bảng hỏi đo chúng gọi là 16PF.
16PF ra đời năm nào?
Bảng hỏi 16PF được công bố lần đầu năm 1949. Nó đã qua nhiều lần sửa đổi; bản thứ năm ra năm 1993 với tên gọi các nhân tố như hiện nay.
16PF khác Big Five thế nào?
16PF chia nhỏ tính cách thành 16 chiều hẹp, còn Big Five dùng năm chiều rộng. Khi gộp 16 nhân tố lại, ta được năm nhân tố toàn cục khá gần Big Five. Big Five được dùng rộng hơn trong nghiên cứu vì lặp lại ổn định hơn.
16PF có giống MBTI 16 nhóm không?
Không. Con số 16 chỉ là trùng hợp. 16PF đo 16 thang liên tục bằng phân tích nhân tố, còn MBTI xếp người vào 16 nhóm dựa trên bốn cặp đối lập lấy từ lý thuyết của Jung.
Raymond Cattell là ai?
Raymond Cattell (1905–1998) là nhà tâm lý học sinh ở Anh, làm việc chủ yếu ở Mỹ, nổi tiếng với 16PF, khái niệm trí tuệ lỏng và trí tuệ kết tinh, và việc dùng phân tích nhân tố trong nghiên cứu nhân cách.
