"Pin xã hội" (social battery) là một hình ảnh đời thường, không phải thuật ngữ khoa học: giao tiếp làm pin cạn dần, ở một mình thì sạc lại. Khoa học có những kết quả khớp một phần với hình ảnh này. Nghiên cứu theo dõi hằng ngày cho thấy giao tiếp sôi nổi thường làm vui ngay lúc đó nhưng kéo theo mệt mỏi vài giờ sau, và điều này đúng với cả người hướng ngoại lẫn hướng nội. Còn thời gian một mình, khi tự chọn, giúp nhiều người dịu lại và lấy lại cân bằng.
Hình ảnh "pin xã hội" từ đâu ra
Chữ social battery lan rộng trên mạng xã hội trong khoảng thập niên 2010 và 2020, kèm những hình vẽ cục pin đầy, vơi, cạn. Không có bộ đo khoa học nào tên là "pin xã hội", và chữ này không có định nghĩa chính thức trong tâm lý học. Nó phổ biến vì gọi tên được một trải nghiệm rất quen: sau một buổi tiệc dài, một ngày họp liên tục hay một kỳ nghỉ Tết đi chúc dồn dập, người ta thấy "hết pin", chỉ muốn im lặng.
Hình ảnh cục pin có hai điểm đúng và một điểm dễ gây hiểu lầm:
- Đúng: giao tiếp tiêu tốn sức, và sức đó cần được hồi lại.
- Đúng: mỗi người có "dung lượng" và tốc độ hao khác nhau.
- Dễ hiểu lầm: hình ảnh này ngầm nói người hướng ngoại thì giao tiếp là sạc, người hướng nội thì giao tiếp là xả. Dữ liệu thực tế phức tạp hơn thế.
Vui trước, mệt sau: điều nghiên cứu theo dõi cho thấy
Năm 2017, hai nhà nghiên cứu ở Phần Lan, Sointu Leikas và Ville-Juhani Ilmarinen, công bố một nghiên cứu dùng phương pháp lấy mẫu trải nghiệm. Người tham gia được nhắc qua điện thoại nhiều lần mỗi ngày, trong khoảng hai tuần, để ghi lại mình vừa cư xử thế nào và cảm thấy thế nào. Kết quả chính:
- Ở những lúc cư xử hướng ngoại (nói nhiều, sôi nổi, chủ động), người ta báo tâm trạng tích cực hơn ngay lúc đó.
- Khoảng ba giờ sau, những lúc cư xử hướng ngoại lại gắn với mệt mỏi nhiều hơn.
- Mẫu "vui trước, mệt sau" này xuất hiện ở người thuộc mọi mức điểm hướng ngoại, không riêng người hướng nội.
Nói cách khác, cục pin cạn với tất cả mọi người khi giao tiếp sôi nổi. Khác biệt giữa người với người nằm ở chỗ khác: mức mình thấy thoải mái, cái giá mình sẵn sàng trả, và cách mình hồi lại. Nghiên cứu này cũng thấy hành vi tận tâm (làm việc chăm chú, có kế hoạch) có mẫu tương tự, gợi ý rằng mệt sau đó phần nhiều là cái giá của việc huy động sức, không riêng gì chuyện xã hội.
Vì sao giao tiếp lại tốn sức
Một cuộc trò chuyện tưởng nhẹ nhàng thật ra đòi não làm rất nhiều việc cùng lúc: nghe, hiểu, đoán ý, chọn lời, để ý nét mặt người kia, giữ ý mình, nhớ ai đã nói gì. Thêm tiếng ồn, thêm người lạ, thêm chuyện phải giữ ý tứ, khối lượng đó tăng lên. Một số yếu tố làm "pin" hao nhanh hơn:
| Yếu tố | Vì sao tốn sức |
|---|---|
| Môi trường ồn, đông | Phải lọc tiếng, gồng tập trung để nghe rõ |
| Người lạ, quan hệ chưa rõ | Phải đoán ý, giữ hình ảnh, chọn lời cẩn thận |
| Phải đóng vai khác tính mình | Liên tục tự điều chỉnh hành vi |
| Không chủ động được lúc về | Mất cảm giác kiểm soát, khó điều tiết sức |
| Đang mệt, thiếu ngủ, lo lắng | Nền sức đã thấp từ trước |
Với người có điểm hướng ngoại thấp, theo hướng giải thích của Eysenck, kích thích từ đông người đẩy họ vượt khỏi mức dễ chịu sớm hơn. Với người hướng ngoại, phần thưởng từ giao tiếp lớn hơn nên họ chịu được lâu hơn trước khi thấy cái giá. Cả hai đều có giới hạn.
Ở một mình có thật sự là sạc lại
Thời gian một mình được nghiên cứu khá nhiều, với kết quả hai chiều:
- Thực nghiệm của Thuy-vy Nguyen, Richard Ryan và Edward Deci (2018) cho người tham gia ngồi một mình khoảng mười lăm phút, không điện thoại, không giao tiếp. Kết quả chung là các cảm xúc mạnh, cả tích cực lẫn tiêu cực, đều dịu xuống; người ta thấy thư thái, bình tĩnh hơn. Hiệu quả rõ hơn khi người ta tự chọn ở một mình.
- Ngược lại, cô đơn, tức là muốn có kết nối mà không có, là trải nghiệm khác hẳn và gắn với sức khỏe kém hơn. Ở một mình theo lựa chọn khác với bị bỏ lại một mình.
Vì vậy, "sạc pin một mình" là cách nói đúng khi đó là khoảng lặng chủ động: ngồi yên, đi bộ, đọc sách, làm việc tay chân nhẹ. Còn nếu "ở một mình" là lướt điện thoại liên tục, đọc tin nhắn nhóm, xem ý kiến người khác không ngớt, thì não vẫn đang xử lý thông tin xã hội, nên cảm giác sạc lại thường kém.
Chỗ phục hồi của Brian Little
Nhà tâm lý học Brian Little gọi những khoảng như vậy là chỗ phục hồi (restorative niche): nơi, lúc mà một người được trở về nhịp tự nhiên của mình sau khi phải cư xử khác tính trong thời gian dài. Ông kể rằng sau các buổi giảng, chính ông, một người điểm hướng ngoại thấp, hay tìm một chỗ yên trước khi gặp ai khác. Khái niệm này áp dụng cho cả người hướng ngoại: sau một ngày bắt buộc ngồi yên một mình, họ cũng cần chỗ "phục hồi" bằng cách gặp người.
Mệt sau giao tiếp hay là chuyện khác
Không phải mọi cảm giác "hết pin" đều là chuyện tính cách. Vài dấu hiệu nên để ý:
- Mệt kéo dài cả khi đã nghỉ đủ, kèm mất hứng với cả những thứ từng thích.
- Né gặp người không phải vì mệt mà vì sợ, lo bị đánh giá.
- Thấy trống rỗng, buồn, khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều trong nhiều tuần.
Những trường hợp như vậy, nhất là khi kéo dài và ảnh hưởng tới học tập, công việc, nên gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý lâm sàng để được đánh giá.
Giữ pin cho đủ dùng: gợi ý thực tế
- Biết lịch của mình. Nhìn trước tuần tới: ngày nào dày gặp gỡ, ngày nào trống. Đặt khoảng lặng ngay sau những ngày dày, như đặt lịch một cuộc hẹn.
- Chọn nơi ngồi. Trong buổi đông, ngồi ở góc bàn, gần cửa sổ hay khu yên hơn giúp giảm lượng kích thích mà không phải rời đi.
- Chuẩn bị lối ra. Đi bằng xe riêng, hẹn trước giờ về, giúp có cảm giác kiểm soát. Cảm giác bị kẹt lại thường làm mệt hơn bản thân cuộc gặp.
- Nói nhu cầu bằng lời trung tính. "Tối nay mình cần nghỉ, cuối tuần mình gặp nhé" dễ được thông cảm hơn im lặng biến mất.
- Nghỉ thật, không nghỉ trên điện thoại. Mười lăm phút đi bộ không tai nghe nhiều khi hiệu quả hơn một tiếng lướt mạng.
- Ngày Tết, đám cưới, giỗ chạp: những dịp không chọn được, có thể xen giữa các nhà một quãng đi bộ, một lúc ra sân, hoặc nhận một việc có tay chân như dọn mâm, pha trà. Có việc trong tay thường đỡ mệt hơn ngồi nói chuyện liên tục.
Câu hỏi thường gặp
Pin xã hội là gì?
Pin xã hội là cách nói đời thường để chỉ sức dành cho giao tiếp: giao tiếp làm cạn dần, nghỉ ngơi làm đầy lại. Đây không phải thuật ngữ khoa học chính thức. Tuy vậy, nó mô tả khá đúng việc giao tiếp tiêu tốn sức và cần thời gian hồi lại.
Có phải chỉ người hướng nội mới hết pin xã hội?
Không. Nghiên cứu năm 2017 ở Phần Lan thấy cư xử sôi nổi đi kèm mệt mỏi vài giờ sau ở người thuộc mọi mức hướng ngoại. Khác biệt nằm ở mức thoải mái và cách mỗi người hồi lại, chứ không phải ai miễn nhiễm.
Vì sao sau khi gặp nhiều người lại thấy mệt?
Giao tiếp đòi não làm nhiều việc cùng lúc: nghe, đoán ý, chọn lời, để ý nét mặt, giữ ý tứ. Môi trường ồn, người lạ, phải đóng vai khác tính mình làm sức hao nhanh hơn. Mệt sau đó là cái giá bình thường của việc huy động sức.
Ở một mình có giúp sạc lại năng lượng không?
Có, khi đó là thời gian tự chọn. Nghiên cứu năm 2018 của Nguyen, Ryan và Deci thấy khoảng mười lăm phút ở một mình giúp cảm xúc dịu xuống và thấy thư thái hơn. Nhưng cô đơn, tức muốn kết nối mà không có, là chuyện khác và không giúp hồi sức.
Khi nào cảm giác hết năng lượng cần chú ý?
Khi mệt kéo dài cả lúc đã nghỉ, mất hứng với những thứ từng thích, hoặc né người vì sợ chứ không vì mệt. Nếu kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới cuộc sống, nên gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý lâm sàng.
