Não bộ và tính cách: câu chuyện Phineas Gage và những gì biết được sau đó

Phineas Gage là một quản đốc đường sắt người Mỹ bị một thanh sắt xuyên qua thuỳ trán năm 1848 mà vẫn sống sót, và bác sĩ của ông ghi lại rằng sau tai nạn tính tình ông thay đổi rõ rệt. Trường hợp này trở thành câu chuyện kinh điển cho thấy tính cách gắn với hoạt động của não bộ, đặc biệt là vùng vỏ não trước trán. Nhưng các nhà sử học về sau phát hiện phiên bản phổ biến của câu chuyện đã bị thổi phồng, và những năm cuối đời của Gage cho thấy một điều đáng chú ý không kém: có thể ông đã hồi phục phần nào.

Chiều ngày 13 tháng 9 năm 1848

Gage khi đó khoảng 25 tuổi, làm quản đốc một đội thi công đường sắt gần thị trấn Cavendish, bang Vermont, Mỹ. Công việc của đội là phá đá để mở đường cho tuyến ray. Cách làm thời đó: khoan lỗ vào đá, đổ thuốc nổ, phủ cát, rồi dùng một thanh sắt dài để nện chặt trước khi châm ngòi.

Trong một lần nện, thanh sắt chạm đá toé lửa, thuốc nổ phát cháy. Thanh sắt dài khoảng một mét, nặng khoảng sáu ki-lô-gam, bắn ngược lên, đi vào dưới gò má trái, xuyên qua phía sau mắt trái, ra khỏi đỉnh đầu và rơi cách đó nhiều mét.

Điều khó tin là Gage không chết, thậm chí theo các ghi chép thì ông vẫn tỉnh táo, nói chuyện được ngay sau tai nạn. Bác sĩ John Martyn Harlow chăm sóc ông trong nhiều tuần. Gage qua được cơn nhiễm trùng nặng và dần hồi phục về thể chất, chỉ mất thị lực mắt trái.

"Không còn là Gage nữa"

Năm 1868, tức tám năm sau khi Gage mất, Harlow công bố bài viết mô tả kỹ hơn những thay đổi ở bệnh nhân. Theo ông, trước tai nạn Gage là người được cấp trên quý, làm việc cần mẫn, cân bằng. Sau tai nạn, ông trở nên thất thường, thiếu kiên nhẫn, hay nói lời thô tục, khó bám theo kế hoạch nào tới cùng. Harlow ghi lại rằng bạn bè và người quen nói Gage "không còn là Gage nữa".

Đây là nguồn chính của mọi phiên bản sau này. Cần nhớ: nó là mô tả của một bác sĩ, viết nhiều năm sau, dựa trên quan sát và lời kể, không có đo đạc tính cách theo nghĩa hiện đại. Nhưng ở thời đó, nó gợi ra một ý tưởng lớn: tổn thương một vùng não cụ thể có thể làm thay đổi con người ta, không chỉ làm mất khả năng nói hay cử động.

Câu chuyện bị thổi phồng thế nào

Nhà tâm lý học người Úc Malcolm Macmillan dành nhiều năm truy lại mọi tài liệu về Gage, và công bố kết quả trong cuốn An Odd Kind of Fame (2000). Ông phát hiện các sách giáo khoa và bài viết phổ thông qua nhiều thế hệ đã thêm thắt rất nhiều: Gage thành kẻ say rượu, kẻ lang thang, người bạo lực, sống bằng cách đi diễn khắp nơi. Phần lớn những chi tiết này không có trong tài liệu gốc.

Câu chuyện bị kéo theo nhiều hướng tuỳ người kể muốn chứng minh điều gì. Đó là bài học không chỉ về não bộ mà về cách một "ca kinh điển" có thể trôi xa khỏi sự thật khi được kể lại qua nhiều tay.

Những năm cuối đời: có thể ông đã hồi phục

Phần ít được kể nhất lại là phần thú vị nhất. Theo các nghiên cứu của Macmillan và cộng sự, sau tai nạn Gage làm một số việc ở New England, rồi khoảng năm 1852 sang Chile, làm người đánh xe ngựa chở khách trên tuyến đường dài nhiều năm liền. Công việc này đòi hỏi dậy sớm, chăm sóc ngựa, điều khiển xe trên đường núi, giao tiếp với khách, tức là cần chính những thứ mà một người "không còn khả năng lập kế hoạch" khó làm được.

Năm 1859, sức khoẻ sa sút, ông về San Francisco sống với gia đình, bắt đầu lên cơn co giật, và mất năm 1860.

Từ đó Macmillan đề xuất giả thuyết hồi phục xã hội: những thay đổi tính cách ban đầu có thể là có thật, nhưng một công việc có nếp cố định, đòi hỏi rõ ràng đã giúp Gage học lại cách tự điều chỉnh. Đây là giả thuyết, không phải điều đã chứng minh, nhưng nó phù hợp với hiểu biết hiện nay về khả năng thích nghi của não.

Dòng thời gian

Khoa học thần kinh sau Gage biết được gì

Vùng trán và việc điều chỉnh hành vi

Từ thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu theo dõi những bệnh nhân bị tổn thương vùng vỏ não trước trán, đặc biệt phần nằm phía dưới, sau hốc mắt. Nhà thần kinh học Antonio Damasio trong cuốn Descartes' Error (1994) mô tả những bệnh nhân giữ được trí nhớ và khả năng suy luận trên giấy, nhưng gặp khó trong việc ra quyết định đời thường, cân nhắc hậu quả, và cư xử phù hợp với hoàn cảnh xã hội. Damasio cho rằng cảm xúc đóng vai trò thiết yếu trong việc ra quyết định hợp lý.

Cùng năm 1994, Hanna Damasio và cộng sự dùng hộp sọ của Gage để dựng lại đường đi của thanh sắt bằng máy tính. Các nghiên cứu dựng lại sau đó, dùng kỹ thuật hình ảnh hiện đại hơn, cho kết quả không hoàn toàn giống nhau về chính xác vùng nào bị tổn thương. Một nghiên cứu năm 2012 còn nhấn mạnh tổn thương ở các bó sợi thần kinh nối các vùng não, chứ không chỉ ở vỏ não.

Tính cách không nằm ở một "điểm" trong não

Câu chuyện Gage đôi khi bị hiểu thành "tính cách nằm ở thuỳ trán". Hiểu biết hiện nay phức tạp hơn. Tính cách gắn với cách nhiều mạng lưới thần kinh phối hợp: mạng xử lý phần thưởng, mạng phát hiện đe doạ, mạng điều khiển chú ý và tự kiểm soát. Ngành khoa học thần kinh nhân cách đã thử tìm mối liên hệ giữa kích thước, hoạt động của các vùng não với các nét Big Five. Một số kết quả ban đầu gây chú ý, nhưng nhiều kết quả có hiệu ứng nhỏ và không lặp lại ổn định ở mẫu lớn. Lĩnh vực này còn rất non trẻ.

Không có cách nào nhìn ảnh chụp não của một người khoẻ mạnh mà đoán được tính cách người đó.

Góc nhìn hôm nay: điều đáng mang về

1. Tính cách có nền sinh học. Tổn thương não, bệnh lý thần kinh có thể làm tính cách thay đổi. Đó không phải chuyện "tự dưng hư tính".
2. Thay đổi tính cách đột ngột ở người lớn là tín hiệu cần đi khám. Một người vốn chu đáo bỗng trở nên thờ ơ, cư xử thiếu ý tứ khác thường, mất khả năng lo liệu việc nhà trong thời gian ngắn, nhất là ở tuổi trung niên trở lên hoặc sau chấn thương đầu, cần được bác sĩ thần kinh hoặc bác sĩ tâm thần khám. Một số bệnh như sa sút trí tuệ thể trán – thái dương có thể bắt đầu bằng thay đổi tính cách trước cả khi trí nhớ suy giảm.
3. Hồi phục là có thể. Nếu giả thuyết hồi phục xã hội đúng, một môi trường có nếp rõ ràng, hỗ trợ đúng cách có thể giúp người bị tổn thương học lại cách tự điều chỉnh. Gia đình người bị chấn thương sọ não nên hỏi về phục hồi chức năng và hỗ trợ tâm lý.
4. Cẩn thận với "ca kinh điển". Câu chuyện càng nổi tiếng càng dễ bị thêm thắt. Tìm về nguồn gốc khi có thể.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc cuốn của Malcolm Macmillan, cuốn Descartes' Error của Antonio Damasio (có bản dịch ở nhiều thứ tiếng), hoặc xem thông tin về hiện vật tại Bảo tàng Giải phẫu Warren thuộc Thư viện Y học Countway, Đại học Harvard.