Ở nhà một kiểu, ở chỗ làm một kiểu phần lớn không phải giả tạo, mà là cách con người bình thường điều chỉnh theo vai trò và hoàn cảnh. Tâm lý học nhân cách từ lâu đã ghi nhận rằng hành vi của cùng một người thay đổi đáng kể giữa các tình huống, trong khi những xu hướng sâu hơn và giá trị cốt lõi vẫn giữ. Giả tạo bắt đầu khi khoảng cách giữa các "phiên bản" lớn tới mức mình phải che giấu điều mình tin, hoặc thấy kiệt sức vì luôn phải diễn.
Một người, nhiều phiên bản: không phải chuyện mới
Năm 1890, trong cuốn The Principles of Psychology, William James đã viết rằng một người có nhiều "cái mình xã hội" như số nhóm người biết tới họ, và thường thể hiện một mặt khác nhau trước mỗi nhóm. Một cậu thanh niên lễ phép trước cha mẹ, thầy cô có thể ăn nói bỗ bã với đám bạn. Với James, đây là chuyện bình thường của đời sống xã hội.
Năm 1959, nhà xã hội học Erving Goffman đi xa hơn trong cuốn The Presentation of Self in Everyday Life. Ông dùng hình ảnh sân khấu: ai cũng có "tiền trường", nơi mình trình diễn trước người khác theo vai trò (nhân viên bán hàng trước khách, giáo viên trước lớp), và "hậu trường", nơi được thả lỏng (phòng nghỉ nhân viên, phòng khách nhà mình). Goffman không dùng hình ảnh này để chê con người giả dối; ông cho rằng đó là cách xã hội vận hành.
Nghiên cứu nói gì về độ nhất quán của tính cách
Tranh luận người – tình huống
Năm 1968, Walter Mischel trong cuốn Personality and Assessment chỉ ra rằng hành vi của một người ở tình huống này dự báo khá kém hành vi của họ ở tình huống khác. Cuộc tranh luận kéo dài nhiều năm sau đó đi tới một cách nhìn dung hoà: tính cách ổn định khi nhìn trung bình qua nhiều tình huống, còn từng hành vi riêng lẻ thì phụ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh.
Chữ ký "nếu… thì…"
Mischel và Yuichi Shoda (1995) đề xuất rằng cái ổn định ở mỗi người không phải là hành vi giống nhau mọi nơi, mà là mẫu phản ứng theo hoàn cảnh: "nếu bị cấp trên phê bình thì im lặng, nếu bị bạn bè trêu thì cãi lại". Hai người có thể cùng mức "dễ nổi nóng" trung bình nhưng nổi nóng ở những chỗ khác nhau. Mẫu "nếu… thì…" này khá ổn định theo thời gian, và được xem như một dạng chữ ký tính cách.
Nhìn theo cách này, chuyện ở nhà ồn ào, ở chỗ làm điềm tĩnh không phải mâu thuẫn. Đó chính là chữ ký của mình.
Bảng: những khác biệt thường gặp giữa nhà và chỗ làm
| Ở nhà | Ở chỗ làm | Điều gì đang diễn ra |
|---|---|---|
| Bừa bộn, để mai làm | Ngăn nắp, đúng hạn | Tình huống "mạnh": có quy trình, có người kiểm tra, có hậu quả rõ |
| Nói nhiều, đùa nhiều | Ít nói | Chưa thân, vai trò chưa cho phép, cần thời gian an toàn |
| Ít nói, ít chia sẻ | Hoạt bát, chủ động | Vai trò đòi hỏi (bán hàng, dạy học); về nhà thì cạn sức |
| Dễ cáu | Nhẫn nại | Ở chỗ làm cố kiềm chế, về nhà xả với người gần nhất |
| Quyết đoán, lo toan mọi việc | Nghe theo, ít ý kiến | Vị trí thấp trong tổ chức, hoặc văn hoá nơi làm việc ít khuyến khích phát biểu |
Dòng thứ tư đáng chú ý. Nhiều người kiềm chế tốt ở chỗ làm nhưng "trút" lên người nhà. Đây không phải giả tạo, nhưng là chỗ cần để ý, vì người nhà thường chịu phần nặng nhất.
Khi nào thấy "thật", khi nào thấy "giả"
Có một kết quả nghiên cứu gây ngạc nhiên. William Fleeson và Joshua Wilt (2010) hỏi người tham gia nhiều lần trong ngày họ đang cư xử thế nào và cảm thấy mình "thật" tới đâu. Người ta hay nghĩ cảm giác "là chính mình" xuất hiện khi hành xử đúng với tính cách thường ngày. Nhưng dữ liệu cho thấy, với phần đông người tham gia, cảm giác chân thật cao nhất khi họ đang cư xử cởi mở, nồng ấm, tận tâm, điềm tĩnh, bất kể tính cách thường ngày của họ ra sao.
Nói cách khác, cảm giác "giả" ít đến từ việc cư xử khác nhau giữa các nơi, mà nhiều hơn từ việc phải cư xử lạnh lùng, gồng mình, che giấu, lo lắng. Một người ở chỗ làm thoải mái và hiệu quả, về nhà thì ồn ào và thân mật, có thể thấy cả hai đều "thật".
Dấu hiệu cho thấy khoảng cách đã quá lớn
Điều chỉnh theo hoàn cảnh là bình thường, nhưng có những lúc nó báo hiệu điều cần xem lại:
- Phải che giấu giá trị cốt lõi. Ở chỗ làm phải nói, làm những điều mình cho là sai, không chỉ đổi giọng điệu.
- Kiệt sức đều đặn. Về nhà không còn sức cho ai, kể cả bản thân, ngày nào cũng vậy.
- Sợ hai thế giới gặp nhau. Lo lắng thật sự khi đồng nghiệp gặp gia đình, vì "họ sẽ thấy con người khác của mình".
- Không còn biết mình thích gì. Thay đổi theo người đối diện tới mức không còn ý kiến riêng ở đâu cả.
Một số nghiên cứu, như của Eileen Donahue và cộng sự đầu thập niên 1990, thấy những người tự mô tả mình rất khác nhau giữa các vai trò, kiểu không có điểm chung, trung bình có mức hài lòng thấp hơn và căng thẳng cao hơn. Điều này không có nghĩa phải giống hệt nhau mọi nơi, mà gợi ý rằng có một phần cốt lõi xuyên suốt các vai thì dễ chịu hơn.
Brian Little, với khái niệm "nét tự do", cũng nhấn mạnh: hành xử trái xu hướng vì điều mình quan tâm là chính đáng, nhưng cần có "góc hồi phục" để trở lại trạng thái tự nhiên. Ai không có góc hồi phục nào sẽ dễ cạn kiệt.
Giữ sự nhất quán ở đúng chỗ
- Nhất quán về giá trị, linh hoạt về cách thể hiện. Trung thực, tôn trọng người khác, giữ lời hứa nên đi theo mình ở mọi nơi. Giọng nói, mức đùa, cách ăn mặc thì đổi theo hoàn cảnh là bình thường.
- Để ý chỗ "xả". Nếu ở chỗ làm phải kiềm chế nhiều, tìm cách xả có chủ đích (thể thao, đi bộ, trò chuyện với bạn) trước khi về nhà, thay vì xả lên người thân.
- Tạo vài khoảnh khắc "là chính mình" ở chỗ làm. Một đồng nghiệp tin cậy, một giờ nghỉ được im lặng, một góc bàn có đồ của mình.
- Cho người nhà thấy phần tốt nhất, không chỉ phần mệt nhất. Nếu chỉ người ngoài được thấy mình kiên nhẫn, chu đáo, thì người nhà đang thiệt.
Đọc thêm
Cuốn The Presentation of Self in Everyday Life của Goffman vẫn đáng đọc, dù văn phong học thuật. Chương về "cái mình" trong The Principles of Psychology của William James có bản điện tử miễn phí vì đã hết hạn bản quyền. Về tranh luận người – tình huống và mẫu "nếu… thì…", các sách giáo khoa tâm lý học nhân cách bậc đại học đều có chương riêng.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà một kiểu, ra ngoài một kiểu có phải là giả tạo không?
Phần lớn là không. Điều chỉnh hành vi theo vai trò và hoàn cảnh là bình thường và đã được các nhà tâm lý học như William James mô tả từ thế kỷ 19. Giả tạo chỉ đáng lo khi phải che giấu giá trị cốt lõi hoặc kiệt sức vì luôn phải diễn.
Vì sao có người ở chỗ làm hiền mà về nhà lại hay cáu?
Vì ở chỗ làm họ kiềm chế nhiều, tới khi về nhà, nơi thấy an toàn, sự mệt mỏi bộc lộ ra với người gần nhất. Đây là điều cần để ý vì người nhà thường chịu phần nặng nhất.
Tính cách có nhất quán ở mọi nơi không?
Không hoàn toàn. Nghiên cứu cho thấy tính cách ổn định khi nhìn trung bình qua nhiều tình huống, còn từng hành vi riêng phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh. Mischel và Shoda gọi mẫu phản ứng ổn định theo hoàn cảnh là chữ ký "nếu… thì…".
Khi nào mình cảm thấy là chính mình nhất?
Nghiên cứu của Fleeson và Wilt năm 2010 cho thấy phần đông người tham gia thấy mình chân thật nhất khi đang cư xử cởi mở, nồng ấm, tận tâm, điềm tĩnh, bất kể tính cách thường ngày ra sao.
Tiền trường và hậu trường của Goffman là gì?
Là hình ảnh Erving Goffman dùng năm 1959: tiền trường là nơi ta thể hiện theo vai trò trước người khác, hậu trường là nơi ta được thả lỏng. Ông xem việc chuyển qua lại giữa hai nơi là cách xã hội vận hành, không phải dấu hiệu giả dối.
