Muốn thay đổi tính cách là có thể, ở mức vừa phải, và nghiên cứu can thiệp trong khoảng mười năm gần đây đã cho thấy điều đó khá rõ. Người chủ động đặt mục tiêu thay đổi một nét, rồi thực sự làm những hành vi cụ thể của nét đó trong nhiều tuần, có xu hướng dịch chuyển điểm tính cách theo hướng mong muốn. Chỉ mong muốn thôi thì không đủ; và thay đổi thường là dịch vài nấc trên một thang, không phải biến thành người khác.
Gần như ai cũng muốn đổi một chút
Khi được hỏi, phần lớn người trưởng thành nói muốn thay đổi ít nhất một điểm trong tính cách của mình. Các khảo sát của Nathan Hudson, Brent Roberts và cộng sự cho thấy những mong muốn hay gặp nhất là: tận tâm hơn (bớt trì hoãn, ngăn nắp hơn), hướng ngoại hơn (tự tin hơn ở chỗ đông), và ổn định cảm xúc hơn (bớt lo, bớt căng thẳng). Hướng mong muốn này lặp lại ở nhiều nước khác nhau.
Câu hỏi khoa học là: mong muốn ấy có biến thành thay đổi thật không, hay tính cách quá bền để lay chuyển?
Trước hết: tính cách được hiểu là gì khi nói "thay đổi"
Nếu tính cách là một bản chất cố định bên trong, thì nói "thay đổi tính cách" nghe như nói đổi màu mắt. Nhưng tâm lý học nhân cách hiện đại nhìn khác.
Nhà nghiên cứu William Fleeson chỉ ra rằng trong một tuần, cùng một người hành xử rất khác nhau: lúc sôi nổi, lúc lặng lẽ, lúc cẩn thận, lúc cẩu thả. Cái mà ta gọi là "nét tính cách" giống như điểm trung tâm của một dải hành vi hơn là một hằng số. Người hướng ngoại không phải lúc nào cũng hướng ngoại; họ chỉ hướng ngoại thường xuyên hơn.
Nhìn theo cách này, thay đổi tính cách nghĩa là dịch chuyển dần điểm trung tâm ấy: làm những hành vi của nét mình muốn có thường xuyên hơn, đủ lâu để chúng thành nếp, và từ nếp thành cách mình tự nhiên phản ứng.
Nghiên cứu can thiệp nói gì
Thay đổi tự nguyện: Hudson và Fraley
Năm 2015, Nathan Hudson và Chris Fraley công bố trên Journal of Personality and Social Psychology các nghiên cứu kéo dài khoảng bốn tháng với sinh viên muốn thay đổi một nét tính cách. Một nhóm được hướng dẫn biến mong muốn chung chung thành kế hoạch hành vi cụ thể theo dạng "nếu… thì…" (ví dụ: "nếu thấy bạn cùng lớp ngồi một mình, thì mình sẽ bắt chuyện"). Kết quả: người muốn thay đổi có xu hướng dịch chuyển điểm tính cách theo hướng mình muốn, và kế hoạch cụ thể giúp phần nào.
Phải làm thật: "you have to follow through"
Một nghiên cứu sau đó của Hudson và cộng sự (2019) đưa thêm chi tiết quan trọng. Người tham gia được giao các thử thách hằng tuần gắn với nét muốn đổi, chẳng hạn chào hỏi người thu ngân, sắp xếp bàn làm việc, viết ra một điều mình biết ơn. Ai hoàn thành nhiều thử thách thì thay đổi nhiều hơn. Điều đáng chú ý: người nhận thử thách nhưng không làm, ở một số phân tích, còn có xu hướng dịch chuyển ngược lại. Tiêu đề bài báo nói gọn bài học: phải làm cho tới nơi.
Tổng hợp hơn hai trăm nghiên cứu
Năm 2017, Brent Roberts và cộng sự tổng hợp khoảng hai trăm nghiên cứu can thiệp lâm sàng (chủ yếu là trị liệu tâm lý cho nhiều vấn đề khác nhau) có đo tính cách trước và sau. Kết quả đăng trên Psychological Bulletin cho thấy:
- Tính cách thay đổi rõ sau can thiệp, trong khoảng thời gian trung bình chỉ vài tháng.
- Ổn định cảm xúc là nét thay đổi nhiều nhất, sau đó là hướng ngoại.
- Thay đổi phần lớn còn giữ được ở các lần theo dõi sau đó.
Cần đọc kết quả này đúng chỗ: đây là những người đang được điều trị, không phải người bình thường tự đọc sách tự đổi. Nhưng nó cho thấy tính cách không bền tới mức không lay được.
Bảng: điều đã biết và điều còn chưa chắc
| Câu hỏi | Bằng chứng hiện có |
|---|---|
| Tính cách có thay đổi được không? | Có, ở mức vừa phải, qua can thiệp và qua nỗ lực tự nguyện |
| Chỉ mong muốn có đủ không? | Không; thay đổi đi cùng việc thực hiện hành vi cụ thể |
| Nét nào dễ đổi nhất? | Trong các nghiên cứu lâm sàng là ổn định cảm xúc, rồi hướng ngoại |
| Thay đổi có bền không? | Nhiều nghiên cứu cho thấy giữ được trong các lần theo dõi, nhưng dữ liệu dài hạn còn ít |
| Thay đổi thật hay chỉ tự khai khác đi? | Còn tranh luận; một số nghiên cứu dùng thêm đánh giá của người quen, kết quả không phải lúc nào cũng khớp tự đánh giá |
Dòng cuối là giới hạn quan trọng. Khi người tham gia biết mình đang cố đổi, họ có thể tự chấm mình cao hơn dù hành vi chưa đổi bao nhiêu. Các nghiên cứu tốt hơn đang cố khắc phục bằng cách hỏi thêm bạn bè, người thân.
Thay đổi một nét: làm thế nào cho khả thi
Từ các nghiên cứu trên, có thể rút ra vài nguyên tắc thực hành. Đây không phải công thức, mà là cách làm phù hợp với bằng chứng hiện có.
- Chọn một nét, một mảng nhỏ. "Thành người tận tâm" quá rộng. "Bớt trễ hẹn" hay "dọn bàn trước khi về" thì làm được.
- Đổi mong muốn thành hành vi cụ thể theo dạng "nếu… thì…". "Nếu điện thoại báo tin nhắn trong giờ học, thì để nó úp xuống tới hết giờ."
- Bắt đầu nhỏ hơn mình nghĩ. Thử thách quá sức dễ bỏ dở, và bỏ dở có thể còn tệ hơn không bắt đầu.
- Lặp đủ lâu. Các nghiên cứu can thiệp thường kéo dài vài tháng. Một tuần quyết tâm chưa đủ để thành nếp.
- Nhờ người khác nhìn giùm. Người thân thấy mình thay đổi hay không là thước đo trung thực hơn cảm giác của chính mình.
- Thiết kế môi trường. Muốn ngăn nắp hơn thì bớt đồ; muốn giao tiếp nhiều hơn thì đăng ký vào nhóm có lịch gặp đều. Môi trường đỡ cho ý chí.
Có nên thay đổi không: những điều cần cân nhắc
Không phải mong muốn thay đổi nào cũng nên theo đuổi bằng mọi giá.
- Không có nét nào tốt tuyệt đối. Người ít hướng ngoại thường làm việc độc lập tốt, nghe kỹ. Người hay lo thường lường trước rủi ro. Muốn đổi thì nên hỏi: nét này đang gây cản trở cụ thể nào?
- Đổi vì mình hay vì áp lực? Muốn hướng ngoại hơn chỉ vì ai cũng khen người hoạt bát có thể dẫn tới mệt mỏi. Đôi khi điều cần là chọn môi trường hợp với mình hơn là gò mình vào môi trường không hợp.
- Hành động "trái tính" có cái giá. Một số nghiên cứu cho thấy người hướng nội hành xử sôi nổi thì thường thấy vui hơn trong lúc đó, nhưng có thể mệt sau đó. Cần chừa thời gian hồi sức.
Nếu điều muốn đổi là sự lo âu, buồn bã kéo dài, ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, quan hệ, thì đó không còn là chuyện tự rèn tính cách. Việc nên làm là gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý lâm sàng; chính các nghiên cứu ở trên cho thấy trị liệu đúng cách có thể giúp nhiều.
Góc nhìn hôm nay
Câu "giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời" đúng ở chỗ: tính cách bền, không đổi qua một đêm, và phần lớn thay đổi là dịch chuyển chứ không lột xác. Nhưng câu ấy sai nếu hiểu là không đổi được gì. Bằng chứng hiện nay cho thấy con người có thể chủ động góp phần vào việc mình trở thành người thế nào, bằng những hành vi nhỏ lặp lại đủ lâu.
Người muốn đọc thêm có thể tìm các bài của Nathan Hudson về thay đổi tính cách tự nguyện, bài tổng hợp năm 2017 của Roberts và cộng sự trên Psychological Bulletin, hoặc phần về thay đổi tính cách trong các giáo trình tâm lý học nhân cách gần đây.
Câu hỏi thường gặp
Tính cách có thay đổi được không?
Có, ở mức vừa phải. Nghiên cứu cho thấy người đặt mục tiêu thay đổi và thực hiện đều đặn các hành vi cụ thể trong nhiều tuần có xu hướng dịch chuyển điểm tính cách theo hướng mong muốn.
Làm sao để thay đổi tính cách của mình?
Cách phù hợp với bằng chứng là chọn một mảng nhỏ, đổi mong muốn thành kế hoạch hành vi dạng "nếu… thì…", bắt đầu nhỏ, lặp lại trong vài tháng và nhờ người thân nhận xét. Chỉ mong muốn mà không làm thì gần như không đổi.
Mất bao lâu để thay đổi tính cách?
Các nghiên cứu can thiệp thường kéo dài vài tháng và ghi nhận thay đổi ở mức vừa phải trong khoảng đó. Thay đổi lớn và bền vững thường cần thời gian dài hơn, gắn với thói quen và môi trường sống.
Nét tính cách nào dễ thay đổi nhất?
Trong tổng hợp năm 2017 của Roberts và cộng sự về các can thiệp lâm sàng, ổn định cảm xúc là nét thay đổi nhiều nhất, tiếp theo là hướng ngoại.
Người hướng nội có nên cố trở thành hướng ngoại?
Không bắt buộc. Hướng nội không phải điểm yếu cần sửa. Nếu một số hành vi như phát biểu trước đám đông đang gây cản trở cụ thể, có thể tập riêng hành vi đó mà không cần đổi cả con người.
