Thuyết dáng người, hay thuyết thể tạng, cho rằng hình dáng cơ thể gắn chặt với tính khí. Bác sĩ tâm thần người Đức Ernst Kretschmer đưa ra phiên bản có ảnh hưởng lớn năm 1921, và nhà tâm lý học Mỹ William Sheldon phát triển thành hệ ba "somatotype" vào thập niên 1940. Cả hai đều bị bỏ, vì phương pháp có lỗi nghiêm trọng và các nghiên cứu cẩn thận hơn chỉ tìm thấy liên hệ rất yếu giữa dáng người và tính cách.
Ernst Kretschmer và cuốn "Thể tạng và tính cách"
Ernst Kretschmer (1888–1964) là bác sĩ tâm thần làm việc ở Tübingen, về sau ở Marburg. Năm 1921 — cùng năm Jung in Các kiểu tâm lý — ông xuất bản Körperbau und Charakter (Thể tạng và tính cách). Xuất phát điểm của ông là quan sát lâm sàng: bệnh nhân của hai nhóm bệnh tâm thần lớn thời đó trông có vẻ khác nhau về dáng người.
Kretschmer chia thể tạng thành mấy loại chính:
| Thể tạng | Mô tả cơ thể | Tính khí Kretschmer gắn vào |
|---|---|---|
| Pyknic (béo lùn) | Thân tròn, ngực bụng lớn, chân tay ngắn | "Cyclothymic": hướng ngoại, vui buồn thất thường; ông cho là gần với rối loạn hưng – trầm cảm |
| Leptosome / asthenic (gầy mảnh) | Cao, gầy, vai hẹp | "Schizothymic": khép kín, nhạy cảm, khó đoán; ông cho là gần với tâm thần phân liệt |
| Athletic (lực lưỡng) | Vai rộng, cơ bắp phát triển | Điềm tĩnh, ít biểu lộ; ông gắn một phần với động kinh |
| Dysplastic (loạn sản) | Dáng không thuộc các nhóm trên | Không có tính khí riêng rõ ràng |
Điều quan trọng là Kretschmer không chỉ nói về bệnh. Ông cho rằng có một dải liên tục từ người bình thường, qua những nét tính khí đặc trưng, tới bệnh tâm thần. Người khoẻ mạnh mang dáng béo lùn được cho là có xu hướng cởi mở, thất thường về tâm trạng; người gầy mảnh có xu hướng khép kín.
Lỗi lớn nhất: tuổi tác
Về sau, các nhà phê bình chỉ ra một nhiễu số rất lớn trong dữ liệu của Kretschmer: tuổi. Bệnh tâm thần phân liệt thường khởi phát ở tuổi trẻ, khi người ta còn gầy. Rối loạn hưng – trầm cảm trong các mẫu lâm sàng thời đó thường được chẩn đoán ở người lớn tuổi hơn, khi cơ thể đã đầy đặn hơn. Khi so hai nhóm bệnh nhân không cùng độ tuổi, dáng người khác nhau có thể chỉ phản ánh tuổi chứ không phải bệnh hay tính cách. Thêm vào đó, việc xếp người vào loại thể tạng phần lớn dựa vào mắt nhìn của chính người nghiên cứu — người đã biết chẩn đoán của bệnh nhân.
William Sheldon và ba somatotype
William Sheldon (1898–1977) là nhà tâm lý học Mỹ, giữa thập niên 1930 từng sang châu Âu tìm hiểu nhiều trường phái tâm lý, trong đó có công trình của Kretschmer. Thập niên 1940, ông in hai cuốn sách chính: The Varieties of Human Physique (1940) và The Varieties of Temperament (1942). Ông muốn đo dáng người "khách quan" hơn Kretschmer.
Sheldon dùng ảnh chụp chuẩn hoá từ ba phía, rồi chấm mỗi người trên ba thành phần, mỗi thành phần từ 1 đến 7:
- Endomorphy (thiên tròn, mềm) — gắn với tính khí viscerotonia: thích thoải mái, ăn uống, giao du, dễ chịu.
- Mesomorphy (thiên cơ bắp, rắn chắc) — gắn với somatotonia: năng động, thích phiêu lưu, quyết đoán, mạnh bạo.
- Ectomorphy (thiên gầy, dài) — gắn với cerebrotonia: kín đáo, nhạy cảm, thiên suy nghĩ.
Mỗi người có một bộ ba con số, ví dụ 4-4-3. Về hình thức, đây là bước tiến so với cách chia ô của Kretschmer, vì dùng thang liên tục. Sheldon báo cáo mối tương quan giữa dáng người và tính khí rất cao — cao hơn hẳn hầu hết những gì tâm lý học nhân cách từng tìm được.
Vì sao con số đẹp đến khó tin
Chính độ "đẹp" đó là dấu hiệu có vấn đề. Phê bình chính:
- Người chấm biết cả hai thứ. Sheldon tự chấm cả dáng người lẫn tính khí của cùng những người tham gia, nên kỳ vọng của ông dễ chen vào kết quả.
- Định kiến văn hoá có sẵn. Hình ảnh "người béo vui vẻ", "người gầy hay nghĩ" vốn phổ biến; người đánh giá — và cả người được đánh giá — có thể vô tình làm theo.
- Không lặp lại được. Khi các nhà nghiên cứu khác đo tính khí bằng bảng hỏi độc lập, tách khỏi người chấm dáng, mối liên hệ còn lại rất yếu.
Sheldon còn mở rộng sang lĩnh vực tội phạm, với cuốn sách năm 1949 về thanh thiếu niên phạm pháp, cho rằng nhóm này thiên về dáng cơ bắp. Hướng nghiên cứu này cũng không đứng vững, và việc gắn dáng người với "khuynh hướng phạm tội" bị phê phán mạnh vì nguy cơ định kiến.
Bộ ảnh tư thế và câu hỏi đạo đức
Một phần dữ liệu của Sheldon đến từ những bức ảnh "tư thế" chụp tân sinh viên tại nhiều trường đại học danh tiếng ở Mỹ, trong nhiều thập niên giữa thế kỷ 20. Sinh viên được chụp ảnh không mặc quần áo theo một quy trình mà nhiều trường gọi là kiểm tra tư thế. Năm 1995, một bài báo lớn trên tạp chí của New York Times làm dư luận chú ý tới bộ ảnh này; sau đó nhiều trường và cơ quan lưu trữ đã tiêu huỷ ảnh.
Câu chuyện này thường được dùng trong giảng dạy đạo đức nghiên cứu: sự đồng ý của người tham gia, việc giữ kín dữ liệu nhạy cảm, và câu hỏi một giả thuyết khoa học yếu có thể kéo theo những thực hành gây hại đến đâu.
Vì sao thuyết dáng người bị bỏ
Tóm lại, có bốn lý do chính:
- Nhiễu số không kiểm soát, nhất là tuổi, giới, tầng lớp xã hội.
- Đánh giá không độc lập: người chấm dáng cũng là người chấm tính cách.
- Kết quả không lặp lại khi dùng phương pháp chặt chẽ hơn.
- Thiếu cơ chế hợp lý: dáng người thay đổi nhiều theo dinh dưỡng, tuổi, vận động; nếu có liên hệ yếu với tính cách, nó có thể đi theo chiều ngược lại — người năng động thì hay vận động hơn nên cơ bắp hơn — chứ không phải dáng người quyết định tính khí.
Thuyết của Kretschmer và Sheldon thuộc một truyền thống rộng hơn, rất cũ, cố đọc tính cách từ hình thể bên ngoài. Truyền thống đó có nhiều nhánh khác nữa, đều không có cơ sở khoa học, và đã được bàn ở những nơi khác.
Thứ còn sống sót: somatotype trong thể thao
Thú vị là cách mô tả dáng người bằng ba thành phần không biến mất. Đã bỏ hẳn phần "tính khí", các nhà nhân trắc học Barbara Heath và J. E. Lindsay Carter phát triển phương pháp somatotype dựa trên số đo cụ thể (chiều cao, cân nặng, nếp gấp da, chu vi cơ…), vẫn được dùng trong khoa học thể thao để mô tả vóc dáng vận động viên các môn. Đó là cách dùng hợp lý: mô tả cơ thể, không suy ra con người.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Kretschmer và Sheldon có ba bài học. Thứ nhất, một mối liên hệ "thấy rõ bằng mắt" có thể chỉ là ảo giác do nhiễu số. Thứ hai, người đo phải tách khỏi kỳ vọng của mình — đó là lý do nghiên cứu hiện đại dùng người đánh giá độc lập và quy trình mù. Thứ ba, những định kiến kiểu "người béo thì xởi lởi", "người gầy thì khó tính" nghe quen nhưng không có cơ sở; dùng chúng để nhận xét người khác vừa sai vừa dễ gây tổn thương.
Muốn tìm hiểu thêm, mục về Sheldon và về somatotype trên Britannica, hoặc phần lịch sử trong giáo trình nhân cách nhập môn, đều có tóm lược ngắn gọn. Người quan tâm đạo đức nghiên cứu có thể đọc thêm về quá trình hình thành các quy định bảo vệ người tham gia nghiên cứu ở nửa sau thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết dáng người đoán tính cách là gì?
Đó là các lý thuyết cho rằng hình dáng cơ thể gắn với tính khí, nổi bật là của Ernst Kretschmer (1921) và William Sheldon (thập niên 1940). Cả hai đều đã bị bỏ vì phương pháp có lỗi và không được các nghiên cứu sau xác nhận.
Endomorph, mesomorph, ectomorph là gì?
Đó là ba thành phần dáng người theo William Sheldon: thiên tròn mềm, thiên cơ bắp và thiên gầy dài. Ngày nay các khái niệm này chỉ còn dùng để mô tả vóc dáng trong thể thao, không dùng để suy ra tính cách.
Vì sao thuyết của Kretschmer sai?
Lỗi lớn nhất là không kiểm soát tuổi: nhóm bệnh nhân tâm thần phân liệt thường trẻ và gầy hơn nhóm hưng – trầm cảm. Ngoài ra, việc xếp loại dáng người dựa vào mắt nhìn của người đã biết chẩn đoán, dễ bị kỳ vọng chi phối.
Dáng người có liên quan gì tới tính cách không?
Các nghiên cứu cẩn thận chỉ tìm thấy liên hệ rất yếu, và có thể đi theo chiều ngược lại, ví dụ người năng động thì vận động nhiều hơn. Không có cơ sở để đoán tính cách một người từ dáng vẻ bên ngoài.
William Sheldon là ai?
William Sheldon (1898–1977) là nhà tâm lý học Mỹ, người đề xuất hệ somatotype ba thành phần và cho rằng mỗi thành phần gắn với một kiểu tính khí. Công trình của ông bị phê phán vì phương pháp thiếu độc lập và vì bộ ảnh tư thế sinh viên gây tranh cãi về đạo đức.
